Miriam Akavia
Kadr z filmu "Deportation from Cracow".

Miriam Akavia

Pisarka, tłumaczka, przewodnicząca Towarzystwa Izrael-Polska, krakowianka ocalała z Zagłady, autorka wspomnień: Moja winnica i Moje powroty. Urodziła się 20 listopada 1927 roku w Krakowie jako córka Hirsza Weinfelda i Broni Plessner. Mieszkała z rodzicami i rodzeństwem przy ul. Łobzowskiej 47. Przeszła przez krakowskie getto, obozy w Płaszowie, Auschwitz i Bergen-Belsen. Po wyzwoleniu trafiła do Szwecji, gdzie przez osiem miesięcy dochodziła do zdrowia w szpitalu w Halmstad. Stamtąd w 1946 roku udało jej się wyjechać do Palestyny. Mieszkała w kibucu Degania Bet w Galilei, w 1948 roku współzakładała kibuc Nachszolim. Po sześciu latach przeniosła się do Tel Avivu, gdzie studiowała historię i literaturę oraz uczyła się pielęgniarstwa. Pracowała w Agencji Żydowskiej i w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, była attaché kulturalną w ambasadach Izraela w Budapeszcie i Sztokholmie. Była autorką jedenastu książek i laureatką wielu izraelskich nagród literackich. Zmarła 16 stycznia 2015 roku w Tel-Avivie.

Źródło: Miriam Akavia (1927–2015) o historii swojej rodziny w Krakowie, Wirtualny Sztetl, http://www.sztetl.org.pl/pl/article/krakow/16,relacje-wspomnienia/10428,miriam-akavia-ur-1927-o-historii-swojej-rodziny-w-krakowie/?gclid=CPHcxJW4rdECFU9JGQodK5YLvQ (dostęp 05.01.2017).

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

 

Zofia Ameisenowa

Historyczka sztuki, profesorka Uniwersytetu Jagiellońskiego, pionierka badań nad sztuką żydowską na gruncie polskim, pracowniczka Biblioteki Jagiellońskiej. Urodziła się 31 maja 1897 roku w Nowym Sączu w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. W 1915 roku w I Żeńskim Gimnazjum w Krakowie zdała egzamin dojrzałości, następnie podjęła studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiwgo z zakresu historii sztuki i archeologii klasycznej. W 1921 r. na podstawie pracy Średniowieczne malowidła ścienne na krużgankach oo. Franciszkanów i oo. Augustynianów w Krakowie uzyskała tytuł doktorski. W 1920 podjęła pracę w Bibliotece Jagiellońskiej, w której pracowała przez kolejne 40 lat, do 1958 roku opiekując się zbiorami graficznymi, których ilość dzięki jej staraniom powiększyła się trzykrotnie. Jako pracowniczka biblioteki skatalogowała całą kolekcję rycin, rękopisów i starych druków ilumowanych oraz większą część zbioru rysunków. Stworzyła wydany w fomie książkowej księgozbiór podręczny. Począwszy od lat 20., w celu zebrania materiałów do prac naukowych, odbywała podroże zagraniczne, m.in. do Włoch, Niemiec, Austrii i Francji. Interesowała się sztuką współczesną, zabiegała o pozyskanie do Biblioteki Jagiellońskiej prac aktualnie tworzących artystów, publikowała również recenzje z wystaw artystycznych. Przygotowywała wystawy miniatur i grafik ze zbiorów biblioteki. Jeszcze we wrześniu 1939 brała udział w pracach zabezpieczających najcenniejsze zbiory biblioteki, pod naciskiem rektora opuściła jednak Kraków wraz z mężem. Po nadejściu Niemców znaleźli się w getcie w Kosowie Huculskim, z któtego udało im się uciec. W 1945 powrócili do Krakowa, Zofia ponownie podjęła pracę w Bibliotece Jagiellońskiej. W 1951 roku została kustoszką Biblioteki. W 1955 roku otrzymała tytuł profesorki nadzwyczajnej, w 1959 roku została profesorką zwyczajną. W 1960 przyznano jej nagrodę Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego za osiągnięcia naukowe. W 1967 przeszła na emeryturę, zmarła 25 grudnia 1967 roku, pozostawiając po sobie kilkadziesiąt książek i artykułów. Jest pochowana na cmentarzu żydowskim przy ul. Miodowej w Krakowie.

Źródło: M. Stępień, Zofia Ameisenowa. Życie ukryte w książkach, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom I, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

Zofia Ameisenowa
Zofia Ameisenowa, fot. ze zbiorów Archiwum Narodowego w Krakowie, sygnatura StGKr 468.

Rachela Auerbach

Pisarka języka polskiego i żydowskiego, tłumaczka, historyczka i psycholożka. Współpracowniczka grupy Oneg Szabat, współtwórczyni Archiwum Getta Warszawskiego. Urodziła się we Lwowie w 1901 roku. W Warszawie zamieszkała na początku lat trzydziestych. Była inicjatorką powstania kuchni ludowej dla literatów przy ulicy Leszno. Po utworzeniu w Warszawie getta została zmuszona tam zamieszkać. Jako członkini grupy Oneg Szabat współtworzyła Podziemne Archiwum Getta Warszawskiego. Do Archiwum napisała między innymi pracę o działalności prowadzonej przez siebie kuchni na Lesznie. Starała się opisać stołujących się w garkuchni ludzi, by zostali zapamiętani tacy, jakimi byli. Wydostała się na „stronę aryjską”, gdzie przybrała nazwisko Aniela Dobrucka. Ukrywała się m.in. dzięki pomocy Antoniny Żabińskiej w warszawskim zoo, gdzie doczekała końca wojny. Tam też udało jej się ukryć swoje prace. Po Zagładzie w swojej twórczości podejmuje zainteresowanie losem rzeczy. Lament rzeczy martwych jest próbą analizy tego, co po Zagładzie zostało, czyli właśnie rzeczy. Jej twórczość cechuje ironia. Postuluje zniszczenie wszystkich komór gazowych poza jedną, która ma służyć karaniu winnych. Piętnuje szaber i personifikuje rzeczy. W swoich pracach (zarówno w języku polskim, jak i w jidysz) używa sformułowania „ludzie żydowscy”, czym zaznacza, że ofiarami Zagłady byli ludzie. Ma wiele obaw o zapomnienie tego, co się wydarzyło, a w konsekwencji – o powtórkę. W 1950 roku zdecydowała się na emigrację do Izraela. W cztery lata później podjęła pracę w Yad Vashem, gdzie zajmowała się zbieraniem relacji ocalałych z Zagłady. Jej radykalne poglądy na kwestię kary i zemsty sprawiły, że zyskała łatkę „wariatki” i jej rola w Yad Vashem była marginalizowana. Rachela Auerbach zmarła w Izraelu w 1976 roku.

Źródła: B. Engelking, J. Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Warszawa 2013; S. Kassow, Kto napisze naszą historię? Ukryte Archiwum Emanuela Ringelbluma, wyd. Amber, Warszawa 2010.

oprac. Natalia Judzińska

Rachela Auerbach
Rachela Auerbach. Fot. ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego, sygn. DD.P.003.

 

Zofia Baltarowicz-Dzielińska
Zofia Baltarowicz-Dzielińska w swojej pracowni przy ul. Kurkowej 3 we Lwowie. Fot. ze zbiorów Archiwum ASP w Krakowie.

Zofia Baltarowicz-Dzielińska

Pierwsza studentka na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, rzeźbiarka. Urodziła się 23 maja 1894 roku w Jaryczowie Starym, niedaleko Lwowa. Jej talent artystyczny ujawnił się szybko. W wieku 3–4 lat zaczęła malować. Kiedy miała 5 lat, do jej domu rodzinnego przyjechał szklarz, który wręczył bacznie przyglądającej mu się dziewczynce dużą bryłę kitu z poleceniem, aby „wyrabiała ładne figurki”. Jak większość dziewcząt w tamtych czasach, początkowo nauki pobierała w domu. Matka Zofii od początku sprzeciwiała się jej dalszej edukacji. Nie chciała zezwolić jej nawet na pójście do gimnazjum, uważając, że najważniejsza jest praca społeczna oraz zajmowanie się gospodarstwem, mężem i dziećmi. Bała się, że jej córka stanie się „emancypantką”. Zofia była jednak uparta i nie chciała zrezygnować z nauki, marzyła o studiach na ASP w Krakowie, które były wtedy zakazane dla kobiet. W latach 1912–1914 uczęszczała na lekcje u malarza prof. St. Batowskiego we Lwowie. W 1914 zdała maturę. Potem przez rok pobierała lekcje rzeźby u prof. Zygmunta Kurczyńskiego, ucznia Rodina i równocześnie lekcje historii sztuki u prof. Jana Bołoza Antoniewicza i filozofii ścisłej u prof. K. Twardowskiego na Uniwersytecie Lwowskim. W 1916 wyjechała do Wiednia, aby tam studiować rzeźbę u prof. Karla Kauffungena w Verein Kunstschule für Frauen. Niestety już w 1917 matka nakazała jej powrót do domu. Jako powód podała zły stan swojego zdrowia oraz obawę przed zbliżającym się frontem wojennym. Tego samego roku Zofia zdecydowała zdobyć wstęp na ASP w Krakowie. Matka zgodziła się, prawdopodobnie nie wierząc, że córce uda się tego dokonać. Bez żadnych protekcji, prezentując swoje prace po kolei prof. Malczewskiemu, prof. Laszczce, a potem rektorowi Mehofferowi Zofia zdobyła pozwolenie na uczęszczanie do pracowni rzeźby prof. Laszczki. Tam miała wykonać rzeźbę, na podstawie której profesorowie mieli zdecydować o przyjęciu Zofii. W dniu 27 października 1917 roku Zofia została przyjęta na studia w charakterze hospitantki. Dopiero rok później, 14 grudnia 1918 roku zapadła uchwała o oficjalnym przyjęciu kobiet na studia ASP w Krakowie. W 1920 roku reskrypt ministerialny uznał naukę kobiet studiujących w Akademii przed lipcem 1920 roku w charakterze hospitantek za studia normalne. W 1919 roku Zofia wyszła za mąż za Kazimierza Dzielińskiego. Rok później przerwała studia i urodziła córkę Danutę. Wróciła powtórnie na ASP w wieku 52 lat, aby dokończyć naukę i uzyskać dyplom akademii. Udało jej się to w 1948 roku. Z krótką przerwą rzeźbiła przez całe życie. Umarła 10 sierpnia 1970 roku w Krakowie. Wiele jej prac zostało zniszczonych w czasie wojny. Jedną z tych, które przetrwały, możemy zobaczyć w Parku Jordana w Krakowie. Jest to popiersie Hugo Kołłątaja.

oprac. Iwona Demko

Róża Bauminger

Działaczka społeczna, wieloletnia bibliotekarka krakowskiego oddziału Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Krakowie, autorka wspomnień Przy pikrynie i trotylu. Urodziła się w 1902 roku. Przed wojną pracowała jako nauczycielka w gimnazjum. Przeszła przez krakowskie getto, obozy w Płaszowie, Skarżysku-Kamiennej i Schönefeld. Po wojnie wróciła do Krakowa, była współpracowniczką Centralnego Żydowskiego Komitetu Historycznego, następnie podjęła pracę w Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym Żydów w Krakowie. W 1946 roku wydała książkę Przy pikrynie i trotylu, wstrząsający obraz morderczej pracy więźniów w obozie pracy przymusowej w Skarżysku-Kamiennej. Zmarła w 1988 roku w Krakowie i została pochowana na nowym cmentarzu żydowskim przy ul. Miodowej.

Źródło: S. Pastuszka, Szlak kobiet na nowym cmentarzu żydowskim w Krakowie, [w:] Krakowski szlak kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom V, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2013.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Róża Bauminger
Okładka książki Róży Bauminger.

 

Irena Białówna
Irena Białówna. Fot. z archiwum "Medyka Białostockiego".

Irena Białówna

Lekarka, posłanka na Sejm RP, działaczka społeczna. Urodziła się 3 listopada 1900 r. w Carycynie. Rodzice, Józef Biały i Kazimiera z Kobylińskich, wyjechali do Rosji w celach zarobkowych. W 1920 r. wstąpiła na Wydział Lekarski Uniwersytetu w Woroneżu. W 1921 r. wróciła z rodziną do Polski i w Warszawie kontynuowała studia na Wydziale Lekarskim UW. Dyplom uzyskała w 1927 r., zrezygnowała z propozycji pracy na uczelni i przeprowadziła się do Białegostoku. Była wolontariuszką w Szpitalu Miejskim Św. Rocha, pracowała jako lekarka szkół powszechnych, współorganizowała kolonie dla dzieci z ubogich rodzin. W czasie kampanii wrześniowej obsługiwała punkty opatrunkowe PCK. W 1941 r. była ordynatorką Odziału Dziecięcego w Szpitalu przy ul. Fabrycznej i ul. Warszawskiej, gdzie z Anną Ellert zapewniały opiekę dzieciom polskim, żydowskim i sowieckim, zagubionym w czasie działań wojennych. W tym czasie Białówna zaczęła działać w ruchu oporu ZWZ-AK pod pseudonimem "Bronka". Z powodu działalności konspiracyjnej, w 1942 r. została aresztowana przez gestapo. Po pięciomięsięcznym śledztwie trafiła do białostockiego więzienia, gdzie udzielała pomocy medycznej współwięźniom, m.in. udało się jej opanować epidemię tyfusu plamistego, na który sama też zachorowała. Przeniesiono ją do więzienia w Krakowie, skąd trafiła do obozu Auschwitz-Birkenau, gdzie wraz z innymi lekarkami fałszowała dokumentację, by uchronić więźniarki od selekcji. Pomagała zwłaszcza matkom z dziećmi, m.in. dzięki jej staraniom w Birkenau wydzielono barak szpitalny dla chorych dzieci i przydzielono im dodatkowe porcje żywnościowe. Następnie przebywała w obozach w Ravensbrück, Gross-Rosen i Neubrandenburgu. Po wyzwoleniu obozu została ewakuowana do Szwecji, a we wrześniu 1945 r. wróciła do Białegostoku. Po wojnie z jej inicjatywy powstały: Państwowy Dom Małych Dzieci, oddziały pediatryczne i noworodków w białostockich szpitalach oraz Ośrodek Szkoleniowy Społecznej Pediatrii i Położnictwa. Prowadziła też praktykę prywatną, dzieci z ubogich rodzin lecząc za darmo, często dając własne pieniądze na leki. Później pracowała m.in. jako ordynatorka oddziału dziecięcego Wojewódzkiego Szpitala im. J. Śniadeckiego, gdzie zorganizowano Katedrę i Klinikę Chorób Dzieci AMB. Białówna objęła stanowisko adiunkta, z którego zrezygnowała po zostaniu posłanką w 1957 r. W Sejmie działała w Komisji Zdrowia, Komisji Spraw Socjalnych i Polityki Społecznej. Była członkinią Międzynarodowego Towarzystwa Pediatrycznego, Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia i Opieki Społecznej, Rady Naukowej Instytutu Matki i Dziecka. Była założycielką i pierwszą prezeską Białostockiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego. Odznaczona m.in. Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Krzyżem Walecznych z Mieczami. Wpisana została do „Księgi Zasłużonych dla m. Białegostoku w XXX-lecie PRL”. Zmarła 7 lutego 1982 r.

Źródła: M. Sopek, M. Szkudlarek, Lekarze białostoccy w okresach: międzywojennym i powojennym, "Medyk Białostocki", 2012, nr 108; Z. J. Ryn, Lekarze – więźniowie Auschwitz-Birkenau, „Alma Mater”, 2009, nr specjalny 118.

oprac. Karolina Sitko, Dziew/czyny

 

Anna Bilińska-Bohdanowicz
Anna Bilińska-Bohdanowicz, Autoportret z paletą (1887), Muzeum Narodowe w Krakowie, MNK II-a-211.

Anna Bilińska-Bohdanowicz

Malarka, jedna z najważniejszych artystek polskich XIX wieku. Urodziła się w 1857 roku w Złotopolu na Ukrainie. Szybko odkryto jej uzdolnienia plastyczne i muzyczne, które przyszła artystka zaczęła równolegle rozwijać. Pierwszym nauczycielem rysunku Anny został Michał Elwiro Andriolli. Po przeprowadzce do Warszawy Bilińska przez dwa lata uczyła się w konserwatorium muzycznym, ostatecznie jednak przeważyło zainteresowanie malarstwem i Bilińska rozpoczęła studia w warszawskiej Klasie Rysunkowej, prywatnej szkole malarskiej prowadzonej przez Wojciecha Gersona. Nieoczekiwaną szansą dla jej rozwoju artystycznego okazały się zagraniczne wycieczki odbywane w towarzystwie chorującej przyjaciółki, Klementyny Krassowskiej, oraz jej matki. Miała wówczas okazję zobaczyć najważniejsze europejskie zbiory malarskie, m.in. w Monachium, Wenecji czy Wiedniu. W 1882 roku artystka przeniosła się do Paryża i podjęła naukę w Académie Julian, w pracowni dla kobiet Rodolphe’a Juliana oraz Tony’ego Robert-Fleury, a później także pod kierunkiem Oliviera Mersona. Żyła bardzo skromnie i intensywnie pracowała, początkowo korzystając także z pomocy rodziny Krassowskich. Kolejne lata przyniosły artystce pasmo nieszczęść w życiu prywatnym. W 1884 roku umarł ojciec Bilińskiej oraz Krassowska, a rok później – narzeczony. Załamana malarka przeprowadziła się na kilka miesięcy do Normandii, gdzie dochodziła do siebie pod opieką przyjaciółki, malarki Marii Gażycz. Równocześnie, po powrocie do Paryża, Bilińska zaczęła odnosić pierwsze znaczące sukcesy zawodowe. Artystka skupiała się przede wszystkim na portretach, w których realistyczne ujęcie współgrało z akademickim, precyzyjnym wykończeniem. Poza malarstwem portretowym w twórczości Bilińskiej wyróżniały się pejzaże i studia wykonywane w plenerze. Zamglone, jasne, szkicowe widoki nasuwają na myśl wpływy luminizmu czy impresjonizmu, a obraz Ulica Unter den Linden w Berlinie zestawiany jest z dziełami najważniejszych impresjonistów, mimo że artystka dystansowała się od takich porównań. Dzieło Autoportret zostało wyróżnione złotym medalem na Salonie w 1887 i srebrnym medalem na Wystawie Światowej w Paryżu w 1889 roku, a entuzjastyczne recenzje przyniosły jego autorce międzynarodową sławę. W 1892 roku Bilińska wyszła za mąż za lekarza Antoniego Bohdanowicza, z którym przeprowadziła się do Warszawy. Zainspirowana uczelniami paryskimi, planowała stworzenie profesjonalnej szkoły artystycznej dla kobiet. Nie zdołała jednak nigdy wprowadzić tych planów w życie. Coraz poważniejsza choroba serca doprowadziła 18 kwietnia 1893 roku do śmierci malarki, mającej wówczas zaledwie trzydzieści sześć lat.

Źródła: E. Micke-Broniarek, Anna Bilińska Bohdanowicz, „Culture.pl”, 16 sierpnia 2005, http://culture.pl/pl/tworca/anna-bilinska-bohdanowicz (dostęp: 19 marca 2017); A. Morawińska, Anna Bilińska Bohdanowicz, [w:] Artystki polskie. Katalog wystawy, pod red. A. Morawińskiej, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 1991.

oprac. Karolina Dzimira-Zarzycka

 

Maria Biliżanka-Bielińska
Tablica na ścianie Teatru Bagatela w Krakowie.

Maria Biliżanka-Bielińska

Reżyserka teatralna, autorka sztuk dla dzieci, aktorka, animatorka życia teatralnego, pedagożka. Urodziła się 19 stycznia 1903 roku w Kolbuszowej jako córka lekarza Eliasza Billiga i Anny z domu Kokesz. W Krakowie zamieszkała po śmierci ojca, w 1913 roku. Absolwentka Miejskiej Szkoły Dramatycznej w Krakowie, prowadziła scenę dziecięcą w Teatrze Słowackiego oraz szkolne teatry w Będzinie, Sosnowcu i Krakowie. Występowała również jako aktorka w teatrach w Sosnowcu, Krynicy, Krakowie, Warszawie i Łodzi. W czasie okupacji ukrywała się w Ropie k. Gorlic i w Tarnowie. W 1945 roku wróciła do Krakowa i objęła stanowisko kierowniczki działu dziecięcego w Polskim Radiu Kraków. Została również zaangażowana w Starym Teatrze w Krakowie jako aktorka, reżyserka i wykładowczyni w szkole dramatycznej funkcjonującej przy teatrze. Założycielka dziecięcego teatru “Wesoła Gromadka” (oraz radiowego odpowiednika “Radiowa Gromadka”), który przekształcił się w Teatr Młodego Widza, a następnie Teatr Rozmaitości (obecnie Teatr Bagatela). Była wieloletnią kierowniczką artystyczną, a w latach 1958–1963 dyrektorką Teatru Rozmaitości. Odznaczona Krzyżem Kawalerskim i Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Orderem Uśmiechu. Zmarła 8 czerwca 1988 roku i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim. W 1990 roku odsłonięto poświęconą jej tablicę na ścianie Teatru Bagatela w Krakowie.

Źródło: M. Biliżanka-Bielińska, Życiorys, Hypatia. Kobieca Historia Polskiego Teatru, http://www.hypatia.pl/osoby/maria-bilizanka (dostęp 05.01.2017); „Echo Krakowa” 1990, nr 62 (13123).

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

 

Adina Blady-Szwajger
Okładka książki Adiny Blady-Szwajger "I więcej nic nie pamiętam".

Adina Blady-Szwajger

Była lekarką pediatrą, działaczką podziemia w getcie, łączniczką i kurierką Żydowskiej Organizacji Bojowej. Urodziła się 21 marca 1917 roku w Warszawie. Ukończyła żeńskie gimnazjum i po maturze w 1934 roku podjęła studia medyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Studentką zostaje w kulminacyjnym momencie antysemickiej kampanii na polskich uniwersytetach – obejmuje ją numerus clausus, a w indeksie wbito jej pieczątkę „miejsce w ławkach nieparzystych”. Po wybuchu wojny przenosi się do Lwowa skąd wraca do Warszawy przez zieloną granicę w grudniu tego samego roku. Po utworzeniu getta w Warszawie podejmuje pracę w Szpitalu dla Dzieci im. Bersohnów i Baumanów. Do pracy przyjmuje ją Doktor Naczelna i dyrektorka tegoż szpitala – Anna Braude-Hellerowa. Kiedy w 1941 roku staraniami Anny Braude-Hellerowej uruchomiono filię szpitala, Adina Blady-Szwajger przenosi się z Doktor Naczelną w nowe miejsce. Z getta wydostaje się w styczniu 1943 roku i ukrywa się po „stronie aryjskiej”. Przyjmuje pseudonim Inka i pomaga w ukrywaniu osób, którym udaje wydostać się z getta. Zostaje też łączniczką Żydowskiej Organizacji Bojowej po „stronie aryjskiej”. W trakcie powstania warszawskiego zostaje lekarką i niesie pomoc powstańcom i powstankom. Po wojnie pracowała jako pediatra w szpitalu w Łodzi, skąd w 1960 roku ze względu na brak specjalistów przeniosła się do Szczecina. Po latach wróciła do Warszawy, gdzie zmarła 19 lutego 1993. Jest pochowana na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w alei Bundu.

Źródła: A. Blady-Szwajger, Szpital w getcie, [w:] Męczeństwo i zagłada Żydów w zapisach literatury polskiej, opr. I. Maciejewska, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1988; A. Blady-Szwajger, I więcej nic nie pamiętam, Świat Książki, Warszawa 1994; A. Grupińska, Ciągle po kole. Rozmowy z żołnierzami getta warszawskiego, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2000.

oprac. Natalia Judzińska

 

Luba Blum-Bielicka

Pielęgniarka, dyrektorka Szkoły Pielęgniarstwa w getcie warszawskim, po wojnie kierowniczka Domu Dziecka w Otwocku. Urodziła się w Wilnie w 1905 roku, gdzie spędziła pierwsze lata życia. Dyplom Szkoły Pielęgniarstwa przy Szpitalu Starozakonnych na Czystem otrzymała w 1925 roku, a już w 1939 została dyrektorką tejże szkoły. W związku z nakazem koncentracji ludności żydowskiej w zamkniętej dzielnicy, Szkoła Pielęgniarstwa oraz Szpital na Czystem zmuszone zostały do zmiany lokalizacji. Szkoła Pielęgniarstwa ulokowana została w budynku przy Mariańskiej 1 w Warszawie. Blum-Bielicka starała się zapewnić uczennicom szkoły jak najlepsze warunki. Jedna z uczennic – Alina Margolis-Edelman wspomina szkołę tak: „[d]rzwi zasłonięte były grubą kotarą i kiedy wchodziło się za nią do środka, miało się uczucie, że cały świat na zewnątrz to inny świat, a my jesteśmy od niego oddzielone tą kotarą, tą ciszą na korytarzu, tym idealnym porządkiem. Nawet głód był jakby innym głodem”. Luba Blum-Bielicka uczennicom Szkoły Pielęgniarstwa narzucała też „żelazny rygor”. Margolis-Edelman w swoich wspomnieniach nazywa to „jej ruchem oporu, jej prywatną Żydowską Organizacją Bojową”. Działania Luby Blum-Bielickiej jak najbardziej można postrzegać w kategoriach oporu cywilnego wobec Zagłady. Pisała o tym między innymi Ruta Sakowska – badaczka oporu cywilnego w getcie warszawskim. Szkołą Blum-Bielicka kieruje aż do akcji styczniowej. W styczniu 1943 roku udaje jej się wydostać z getta i od tego momentu ukrywa po „stronie aryjskiej”. W ukryciu udaje jej się przetrwać Zagładę. W 1949 roku ponownie zakłada Szkołę Pielęgniarstwa w Warszawie. W 1961 roku w Biuletynie Żydowskiego Instytutu Historycznego ukazują się jej wspomnienia: Szkoła Pielęgniarstwa przy Szpitalu Starozakonnych na Czystem. Luba Blum-Bielicka zmarła w 1973 roku Warszawie. Została pochowana w alei Bundu na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej.

Źródła: M. Berg, Dziennik z getta warszawskiego, przeł. M. Salapska, Czytelnik, Warszawa 1983; B. Engelking, J. Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Warszawa 2013; A. Margolis-Edelman, Tego co mówili nie powtórzę, Siedmioróg, Wrocław 1999.

oprac. Natalia Judzińska

Luba Blum-Bielicka
Luba Blum-Bielicka z mężem Abraszą Blumem. Fot. pochodzi ze strony www.yadvashem.org.

Wanda Bobkowska

Historyczka pedagogiki, nauczycielka akademicka, działaczka społeczności ewangelickiej. Urodziła się 22 listopada 1880 roku w Krakowie. W latach 1901–1904 uczęszczała do Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego F. Preisendanza w Krakowie i jednocześnie studiowała historię na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1925 r. otrzymała doktorat na podstawie rozprawy Nowe prądy w szkole ludowej na ziemiach polskich na początku wieku XIX. Jednocześniebyła nauczycielką w szkole ewangelickiej i ważną postacią krakowskiej społeczności ewangelickiej. Dzięki jej staraniom w 1927 roku pierwsze kobiety (w tym ona sama) zasiadły w starszyźnie Zboru. Wykładała w: Studium Pedagogicznym UJ (1928–1938), Seminarium Żeńskim im. J. Joteyko (1929–1931), Państwowym Pedagogium (1931–1939). W czasie okupacji pracowała w Radzie Głównej Opiekuńczej i prowadziła tajne nauczanie. W 1945 roku została dyrektorką Państwowego Pedagogium i współorganizowała Państwową Wyższą Szkołę Pedagogiczną. Autorka monografii: Korespondencja Metternicha w sprawie Uniwersytetu Krakowskiego 1820–1829 oraz Pruska polityka szkolna na ziemiach polskich w latach 1793–1806, a także bardzo ciekawego, będącego efektem jej podróży naukowej artykułu Działalność kobiet w narodowo-socjalistycznych Niemczech, opublikowanego w piśmie „Chowanna”, miesięczniku poświęconym „współczesnym prądom w wychowaniu i nauczaniu”.Zmarła 30 listopada 1948 roku w Krakowie i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim.  

Źródło: G. Kubica, Wanda Bobkowska, nauczycielka i działaczka ewangelicka, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

 

Wanda Bobkowska
Wanda Bobkowska, fot. ze zbiorów rodzinnych Jerzego Czerwińskiego.

 

Olga Boznańska
Olga Boznańska.

Olga Boznańska

Jedna z najwybitniejszych polskich artystek malarek. Urodziła się 15 kwietnia 1865 roku w Krakowie. Nie mogła kształcić się na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, ponieważ polskie uczelnie artystyczne zaczęły przyjmować kobiety dopiero na mocy równości wobec prawa uchwalonej w II RP. Boznańska korzystała więc z prywatnych lekcji i szkół jako jedynych dostępnych form edukacji artystycznej kobiet w końcu XIX wieku. Kształciła się m.in. na Wyższych Kursach dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego, uczęszczała też na lekcje do Kazimierza Pochwalskiego i Józefa Siedleckiego. W latach 1886–1889 kontynuowała naukę na prywatnych kursach w Monachium. Zainicjowała założenie Koła Artystek Polskich w Krakowie w 1899 r., które wspierało kobiety chcące tworzyć i kształcić się w dziedzinie sztuki. Zadebiutowała w krakowskim Towarzystwie Sztuk Pięknych, największe uznanie przyniosły jej portrety i martwe natury. W Krakowie mieszkała i pracowała przy ul. Piłsudskiego 21. W 1898 roku przeniosła się do Paryża. Jej twórczość była wielokrotnie nagradzana: w 1905 roku zdobyła złoty medal na międzynarodowej wystawie w Monachium, w 1912 roku Francuską Legię Honorową czy w 1937 roku Grand Prix na Światowej Wystawie w Paryżu. Zmarła 26 października 1940 roku w Paryżu i została pochowana na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency.

Źródło: M. Poprzęcka, Olga Boznańska, [w:] Artystki polskie, Wydawnictwo Szkolne PWN, Bielsko-Biała 2011.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Anna Braude-Hellerowa

Lekarka pediatra, działaczka społeczna, dyrektorka Szpitala dla Dzieci im. Bersohnów i Baumanów, członkini Bundu, pośmiertnie odznaczona Orderem Virtuti Militari. Urodziła się 6 stycznia 1888 r. w Warszawie w rodzinie kupieckiej jako córka Lejby i Tauby z domu Litwin. Wykształcenie zdobyła w Zurychu i Berlinie. Po powrocie do Warszawy podjęła pracę w Szpitalu na Czystem. Od 1924 r. weszła w skład Komitetu Wykonawczego zajmującego się budową sanatorium dla dzieci im. Włodzimierza Medema w Miedzeszynie. W 1930 roku została inicjatorką ponownego uruchomienia Szpitala Bersohnów i Baumanów (został zamknięty w 1923 roku w związku z problemami finansowymi) i w tym samym roku została jego dyrektorką oraz ordynatorką oddziału niemowlęcego. W 1940 r. szpital znalazł się w granicach getta. W tym samym roku zaczęła też przewodniczyć Komisji Zdrowia – organowi doradczemu Żydowskiej Izby Zdrowia. Chcąc poprawić warunki pacjentów i sprostać nowej sytuacji, Braude-Hellerowa rozpoczęła starania o uruchomienie filii placówki. W tym celu powołała „matronat” złożony z matek małych pacjentów i wspólnymi siłami udało im się sfinansować remont budynku i dostosować go pod potrzeby szpitala. W 1941 r. wraz z częścią zespołu Doktor Naczelna – tak była nazywana przez współpracowników – przeniosła się do filii Szpitala Bersohnów i Baumanów na róg ulic Leszna i Żelaznej (dziś róg al. Solidarności i ul. Żelaznej). W listopadzie 1941 r. zaczęła prowadzić badania nad chorobą głodową u dzieci. Wraz z zespołem odbyła szereg spotkań, seminariów, a na cmentarzu przy ulicy Okopowej, który pierwotnie znajduje się w granicach getta, uruchomione zostało prosektorium, by tam również prowadzić badania. Efektem tej pracy jest publikacja, która ukazała się już po wojnie, której fotografie stały się świadectwem martyrologii dzieci polskich (nie podano informacji, że były to dzieci zmuszone zamieszkiwać getto). W trakcie Wielkiej Akcji Likwidacyjnej szpital wraz z personelem i chorymi dwukrotnie był zmuszony do zmiany lokalizacji (wpierw do filii, a w niecały miesiąc później do budynków przy Umschlagplatzu). Po zakończeniu Wielkiej Akcji, 21 września 1942 r. wydano zezwolenie na otwarcie przy ulicy Gęsiej 6/8 ostatniego w getcie szpitala, którego wicedyrektorką została Anna Braude-Hellerowa. 20 kwietnia 1943 r. szpital został zbombardowany i podpalony. Ranni i część personelu została zastrzelona. Doktor Naczelna wraz z kilkorgiem innych pracowników (między innymi ze swoją siostrą – Różą Aftergut) ukrywała się jeszcze do 13 maja. Tego dnia ich bunkier został odkryty i wszystkie osoby, poza jedną, zostały zastrzelone. Ciała Anny Braude-Hellerowej, jak i reszty wówczas zabitych nigdy nie ekshumowano. Na cmentarzu żydowskim w Warszawie znajduje się jej symboliczny grób.

Źródła: Berg M., Dziennik z getta warszawskiego, przeł. Maria Salapska, Czytelnik, Warszawa 1983; Janicka E., Festung Warschau. Raport z oblężonego miasta, Krytyka Polityczna, Warszawa 2011; Ringelblum E., Kronika getta warszawskiego, przeł. Adam Rutkowski, Czytelnik, Warszawa 1983.

oprac. Natalia Judzińska

 

Anna Braude-Hellerowa
Anna Braude-Hellerowa. Fot. ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego, sygn. ŻIH.K.1623.

Justyna
Budzińska-Tylicka

Lekarka, orędowniczka idei regulacji urodzeń, organizatorka pierwszej w Polsce poradni świadomego macierzyństwa, działaczka społeczna i socjalistyczna. Urodziła się 12 września 1867 w Suwałkach. Ukończyła pensję prowadzoną przez jej ciotkę Budzińską, następnie uczęszczała do gimnazjum rządowego. W 1892 zaczęła studia medyczne w Paryżu.W trakcie studiów działała w związku młodzieży akademickiej „Spójnia“ i nawiązała kontakty ze środowiskami socjalistycznymi.  W 1905 na wieść o rewolucji w Królestwie Polskim wróciła do kraju. W Warszawie najpierw pracowała jako wolontariuszka w Szpitalu Świętego Ducha, a po nostryfikacji dyplomu na Uniwersytecie Moskiewskim w 1909 została lekarką szkolną na pensji Popielewskiej-Roszkowskiej. Napisała doktorat poświęcony szkodliwości gorsetów dla zdrowia. Angażowała się w ruch higienistyczny i trzeźwościowy, napisała też wiele artykułów dotyczących reformy wychowania fizycznego dziewcząt. W 1905 przeniosła się do Krakowa, gdzie również zaangażowała się w działalność społeczną – pracowała w towarzystwie opieki nad dziećmi i Towarzystwie Szkoły Ludowej, wstąpiła do Związku Równouprawnienia Kobiet Polskich, nawiązała współpracę z „Nowym Słowem“ i Czytelnią dla kobiet. W czasie I wojny światowej przewodziła Warszawskiemu Klubowi Wioślarek, w którym prowadziła kursy sanitarne dla kobiet. W II RP prowadziła prywatną praktykę lekarską, była również członkinią zarządu Polskiego Towarzystwa Medycyny Społecznej. W 1926 utworzyła Towarzystwo Lekarek Polskich, a w latach 1929–31 była członkinią Najwyższej Izby Lekarskiej. W latach 1919–1930 była prezeską Klubu Politycznego Kobiet Postępowych. Z inicjatywy Budzińskiej-Tylickiej powstała polska filia Międzynarodowej Ligi Kobiet Pokoju i Wolności. W 1919 weszła do warszawskiej Rady Miejskiej, była też wiceprzewodniczącą Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1931 zasiadła na ławie oskarżonych za uczestnictwo w demonstracji przeciwko uwięzieniu przywódców Centrolewu, została skazana na rok więzienia w zawieszeniu. Ostatnie lata życia poświęciła pracy na rzecz poradni świadomego macierzyństwa. Zmarła nagle 8 kwietnia 1936 i spoczęła na Cmentarzu Powązkowskim.

Źródło: I. Mrzygłód, Justyna Budzińska-Tylicka. Na czele kobiet świadomych i postępowych, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom V, pod red. E. Furgał, Kraków 2013.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

Justyna <br />
Budzińska-Tylicka
Justyna Budzińska-Tylicka, fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-C-6

Placyda Bukowska

Artystka plastyczka, malarka. Urodziła się w 1907 roku w Białymstoku. Była uczennicą Państwowego Gimnazjum Żeńskiego im. księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, które skończyła z najlepszymi ocenami z religii i plastyki. Studiowała na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, w pracowni prof. Ludomira Sleńdzińskiego. Zdała egzamin końcowy z wynikiem bardzo dobrym. W 1936 roku, po uzyskaniu dyplomu, zaangażowała się w wileńskie życie artystyczne. Współtworzyła Spółdzielnię Pracy Artystów Wileńskich, w której kierowała kompletami rysunku i malarstwa oraz była współzałożycielką Grupy Wileńskiej. Podczas wojny pracowała dorywczo, malując pocztówki świąteczne i szyjąc stroje komunijne. Do Białegostoku przyjechała wraz z mężem, architektem Stanisławem Bukowskim na początku 1945 roku w wyniku repatriacji. Po przeprowadzce zatrudniła się jako nauczycielka w Średniej Szkole Sztuk Plastycznych i w Ognisku Plastycznym. Była współzałożycielką i prezeską białostockiego Oddziału Związku Polskich Artystów Plastyków, którego członkinią pozostała przez 25 lat. W Białymstoku zaprezentowała swoje obrazy na wystawie ZPAP już w 1946 roku. W tym roku urodziła pierwsze dziecko. Grzegorz przeżył tylko kilka miesięcy, a parę lat później urodził się Andrzej z zespołem Downa. Placyda na kilka lat zarzuciła sztukę. Jednymi z jej bardziej znanych prac były projekty witraży do kościoła św. Rocha. Zaprojektowała także płaskorzeźby zdobiące wnętrze kościoła Niepokalanego Serca Maryi na Dojlidach oraz namalowała obraz Chrystusa do bocznej kaplicy. Wzięła udział w pierwszym „Ogólnopolskim Plenerze Białowieskim”, który zapoczątkował trzydziestoletnią tradycję konfrontacji białowieskich. W 1973 roku prowadziła wraz z mężem prace konserwacyjne przy zabezpieczaniu obrazu Chrystusa Miłosiernego autorstwa prof. Sleńdzińśkiego, jej mentora z lat studenckich. Placyda była wszechstronną artystką; projektowała realizacje sakralne, scenografie teatralne, wydawnictwa oraz aranżowała wystawy. Używała różnorodnych technik, takich jak: pastel, „czeska kredka”, olej, akwarela, monotypia czy drzeworyt. Jej obrazy charakteryzowały się klasycznym podejściem do kompozycji, wywodzącym się ze szkoły wileńskiej, a twórczość była pełna baśniowości i poetyckich metafor. Przedmiotem jej artystycznych zainteresowań był głównie człowiek. Swoje prace pokazywała na wystawach indywidualnych i zbiorowych. Lata jej twórczości przypadły na trudny czas II wojny światowej, powojenny oraz okres PRL. Pela, Peliszku, jak nazywali ją bliscy, nie zabiegała o popularność, tworzyła bardziej z wewnętrznej potrzeby niż chęci rozgłosu. Trzecia wystawa indywidualna miała miejsce dopiero po jej nagłej śmierci. Zmarła na atak serca 18 grudnia 1974 roku.

Źródła: Placyda Bukowska (1907–1974) w stulecie urodzin, [tekst i oprac. katalogu I. Suchocka] Galeria im. Sleńdzińskich w Białymstoku, Białystok 2007; J. Tomalska, Malarze Podlasia, Podlaskie Stowarzyszenie Promocji Sztuki, Białystok 2004. 

oprac. Majka Szlachta, Dziew/czyny

Placyda Bukowska
Placyda Bukowska. Fot. ze zbiorów Małgorzaty Siedleckiej i Joanny Łempickiej.

 

Kazimiera Bujwidowa
Kazimiera Bujwidowa. Fot. ze zbiorów Muzeum Odona Bujwida.

Kazimiera Bujwidowa

Działaczka emancypacyjna, aktywistka zaangażowana w przyznanie kobietom praw wyborczych i prawa do szkolnictwa wyższego. Urodziła się 16 października 1867 roku w Warszawie jako nieślubne dziecko Ludwiki Szczęśniewskiej i Kazimierza Klimontowicza. Uczęszczała na pensję Justyny Budzińskiej. Całe życie walczyła o dostęp kobiet do studiów wyższych, których sama nigdy nie ukończyła. Zamiast tego brała udział w zajęciach Uniwersytetu Latającego z zakresu nauk biologicznych, a także zarządzała Ludowym Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza. W 1886 roku wyszła za Odona Bujwida, w 1893 małżeństwo przeprowadziło się do Krakowa i przez wiele lat pracowało razem w zakładzie Produkcji Surowic i Szczepionek, gdzie Bujwidowa objęła najpierw administrację, a potem kierownictwo. W Krakowie Bujwidowa współpracowała z innymi emancypantkami, m.in. z  Marią Siedlecką i Marią Turzymą, była współtwórczynią krakowskiej Czytelni dla kobiet, instytucji kulturalno-oświatowej, która sieciowała działania emancypacyjne. W 1894 na Kongresie Pedagogicznym we Lwowie Bujwidowa przedstawiła wniosek o dopuszczenie kobiet do studiów wyższych. W tym samym roku zainspirowała akcję ubiegania się kobiet o przyjęcie na studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, w rezultacie której UJ otrzymał kilkadziesiąt podań. Bujwidowa walczyła także o utworzenie w Krakowie prywatnego żeńskiego gimnazjum z programem takim jak gimnazja męskie, czyli uprawniającym do zdania matury i ubiegania się na studia. Udało się to w roku 1896, chociaż aż do 1907 roku absolwentki żeńskiego gimnazjum musiały zdawać maturę eksternistycznie w męskim gimnazjum św. Anny. W 1896 Bujwidowa rozpoczęła też kampanię na rzecz przyznania kobietom praw wyborczych, a w 1908 zaangażowała się w kampanię wyborczą Marii Dulębianki. Bujwidowa prowadziła również działalność publicystyczną: współpracowała m.in. ze „Sterem“ i „Nowym Słowem“, była autorką broszur poświęconych tematyce emancypacyjnej i edukacyjnej. Była również znaną ateistką, w latach 90 XIX w. oficjalnie wystąpiła z kościoła katolickiego i zaangażowała się w działalność antyklerykalną. Zmarła 8 października 1932 w Krakowie, jest pochowana na Cmentarzu Rakowickim.

Żródło: A. Kiesell, Kazimiera Bujwidowa. Człowiekiem się czuję, więc ludzkich praw żądam!, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

JULIE BUROW PFANNENSCHMIDT

Niemiecka pisarka, autorka powieści, nowel i opowiadań, głównie o tematyce kobiecej. Jej prozatorskie utwory cieszyły się znacznie większym zainteresowaniem za granicą niż na ziemiach polskich, gdzie tworzyła. Jako jedna z pierwszych w XIX stuleciu opisywała realia życia kobiet w małych miasteczkach, ich problemy oraz kwestie emancypacji, co sprawiło, że była jedną z najpopularniejszych pisarek swoich czasów. Urodziła się 24 lutego 1806 roku w Kydullen na wschodnich krańcach Prus Wschodnich (dzisiejszy teren Litwy). W dzieciństwie mieszkała w Elblągu, a gdy jej rodzice rozstali się, w 1816 roku, zamieszkała z matką u rodziny w Tylży. Tam też ukończyła w 1819 r. szkołę, a następnie przeprowadziła się do ciotki mieszkającej we wsi Garbno, w okolicach Kętrzyna (wówczas Rastemborg). Gdy matka zachorowała, Julie podjęła się pracy guwernantki w pobliskim Kętrzynie, by zarobić na leki. W 1823 r. cała rodzina zamieszkała w Gdańsku. W styczniu 1831 r. Julie wyszła za mąż za gdańskiego inżyniera budowy Johanna Pfannenschmidta. Ze względu na jego pracę wielokrotnie się przeprowadzała: wpierw do Nowego Portu (dzisiejsza dzielnica Gdańska), potem do Pelplina, Drezdenka w Nowej Marchii (dzisiejsze województwo lubuskie), aż w końcu osiadła w Bydgoszczy. Podczas pobytu w Drezdenku poznała prof. Wilhelma Kluza, który zachęcił ją do podjęcia pracy pisarskiej. Julie jednak poświęcała się wówczas całkowicie wychowaniu dzieci; pisaniem zajęła się dopiero, gdy jej dzieci dorosły. W 1850 r. Julie wydała dwa pierwsze tomy swojej powieści Frauen-Los, czyli Los kobiety (ogółem wydała trzy tomy). Powieść, nad którą pracowała blisko 10 lat, traktowała o pozycji kobiet w ówczesnej klasie średniej i o realiach ich życia. Prócz kolekcji wierszy wydanych w 1858 r. Julie, pisząca częściej pod panieńskim nazwiskiem Burow, publikowała też powieści (napisała ich razem 13), zbiory nowel i opowiadań. Część jej prac była wydawana w serii: Album: Bibliothek deutscher Originalromane der beliebtesten Schriftsteller oraz Hausbibliothek der Jugend. Miała niezaprzeczalny talent do opisywania życia rodzinnego ówczesnych kobiet, co wywoływało konsternację – w tamtym czasie rzadko bowiem zdarzało się, by kobieta w tak bezpośredni sposób opisywała swój los. I choć niektórzy zarzucali jej zbytni konserwatyzm bądź posługiwanie się stereotypami, a jej twórczość określano jako „komercyjną”, nie zmieniało to faktu, iż była pisarką niezwykle cenioną przez swoje czytelniczki, w czasie gdy nikt jeszcze nie słyszał o emancypacji kobiet czy o sufrażystkach. Jej prozę wyróżniało także praktyczne, racjonalne podejście do tematu. Julie Burow Pfannenschmidt zmarła na udar mózgu w Bydgoszczy 20 lutego 1868 roku.

Źródła: P. O. Loew, Gdańsk literacki (1793–1945), Gdańsk 2005; http://www.deutsche-biographie.de/sfz7573.html [dostęp: 11.09.2015]. 

oprac. Anna Zielińska, Metropolitanka

JULIE BUROW PFANNENSCHMIDT
Julie Burow. Fot. ze zbiorów Wikimedia Commons.

 

WŁADA BYTOMSKA
Nagrobek Włady Bytomskiej na cmentarzu na Dołach w Łodzi.

WŁADA BYTOMSKA

Działaczka socjalistyczna i komunistyczna, organizatorka strajków robotniczych. Urodziła się w 1904 roku w Łodzi, w ubogiej rodzinie. Wraz z rodzicami i dwiema siostrami mieszkała przy ul. Dworskiej 29 (potem Włady Bytomskiej, dziś Organizacji WiN) w pokoiku na parterze czynszowej kamienicy. Ukończyła siedem klas szkoły powszechnej, jako 17-latka rozpoczęła pracę w fabryce Rosenblatta (ul. Karola 36, dziś ul. Stefanowskiego). W 1927 roku została członkinią PPS-Lewicy, a następnie Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej i KPP. W więzieniu spędziła łącznie siedem lat, pierwszy raz aresztowano ją w 1928 roku, w czasie strajków o podwyżki w fabrykach włókienniczych. Podczas rewizji w jej mieszkaniu znaleziono ulotki KPP – dostała wyrok czterech lat więzienia, spędziła w nim trzy lata. „Więzienie było dla niej uniwersytetem” – twierdziły pracujące z nią koleżanki, imponowała im swym oczytaniem. Ponownie aresztowano ją w sierpniu 1932 roku, gdy jechała do Ozorkowa, by podsycać strajk w fabryce Schlosserów (ul. Łęczycka); zasądzono jej wówczas sześć lat więzienia, odsiedziała cztery lata. Gdy wyszła na wolność, koledzy zrobili dla niej zbiórkę pieniędzy. Dzięki lewicowym związkom otrzymała pracę w tkalni wełny i jedwabiu Hirszberg i Birnbaum (ul. Wodna 23), gdzie została wybrana przez koleżanki na negocjatorkę warunków pracy. Solidaryzując się ze zwolnionymi z pracy prządkami, przekonała inne robotnice, by zastrajkowały w ich obronie; strajk wyznaczono na 3 listopada 1938 roku. Włada Bytomska nie wzięła w nim udziału, zmarła tragicznie w nocy z 2 na 3 listopada; okoliczności jej śmierci do dziś nie zostały wyjaśnione. Z informacji zamieszczonych w ówczesnej prasie wynika, że została oblana benzyną i żywcem spalona. Miało to miejsce przy cmentarzu na Dołach (ul. Smutna). Po wojnie oskarżano o to sanacyjną policję, są jednak i inne poszlaki – mogła popełnić samobójstwo lub stała się ofiarą porachunków na styku rozpadającej się KPP ze światem przestępczym. Na łódzkim cmentarzu komunalnym na Dołach znajduje się grób Włady Bytomskiej, na którym stanęła socrealistyczna rzeźba wykonana przez Helenę Nałkowską. Imię Bytomskiej nosiło jedno z bałuckich osiedli i spółdzielnia gorseciarska w Głownie, jednak po 1989 roku z patronatu tego zrezygnowano, a ulica im. Włady Bytomskiej została przemianowana na ul. Organizacji WiN (choć pozostawiono jako patrona jednej z łódzkich ulic Szymona Harnama – towarzysza Bytomskiej z KZMP).

Źródła: Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego. T 1., Warszawa 1985; A. Gronczewska, Co się stało z Władą Bytomską?, „Dziennik Łódzki”, 16.07.2010.

oprac. Joanna Sikorzanka, Łódzki Szlak Kobiet

Elżbieta Ciechanowska

Poetka, muzyczka, działaczka Stowarzyszenia Urzędniczek Pocztowych Galicyjskich. Urodziła się 18 listopada 1875 roku w Bochni. W 1883 roku przeprowadziła się do Krakowa. Ukończyła Konserwatorium Muzyczne w Krakowie, była pierwszą uczennicą w klasie harmonii u prof. Władysława Żeleńskiego. Pisała poezję, wydała m.in. tomik Wiersze niemodne (1935), dramat Antrakt oraz Kilka prostych uwag o Wyspiańskim (1938). Publikowała pod pseudonimami: E.C., E.C. Dulska, E. Cedulska. W latach 1894–1903 pisała również dziennik. Pracowała jako oficjantka pocztowa. Była członkinią Stowarzyszenia Urzędniczek Pocztowych Galicyjskich, które działało w Krakowie od 1905 roku. Kiedy Stowarzyszenie postanowiło wybudować dom dla swoich członkiń i zarejestrowało w 1913 roku Towarzystwo Budowlane Urzędniczek Pocztowych, Ciechanowska weszła w skład pierwszej, tymczasowej dyrekcji spółdzielni (wraz z Władysławą Habichtówną i Zofią Kolpy). Już rok później, w 1914 roku dom przy ul. Sołtyka 4 został oddany do użytku. Ciechanowska zamieszkała w nim razem z Władysławą Habichtówną, założycielką Stowarzyszenia Urzędniczek Pocztowych Galicyjskich. Zmarła 29 kwietnia 1948 roku w Krakowie i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim.

Źródło: J. Struzik, O miłości między innymi, [w:] Krakowski szlak kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom II, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2010.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Wanda Chicińska

Jedna z pierwszych lubelskich fotografek, właścicielka najstarszego atelier w Lublinie. Od 1871 roku do ok. 1890 roku prowadziła swoje atelier „Chicińska i S-ka” w Hotelu w Lublinie, które przejęła w wieku 21 lat. Były właściciel pracowni fotograficznej nie odniósł sukcesu i pozostawił zakład w opłakanym stanie. W ciągu krótkiego czasu fotografka przywróciła mu dawną świetność i dzięki swojej wiedzy, zdolności rysunkowej i otwarciu na nowinki techniczne atelier stało się nowoczesnym i dochodowym zakładem w Lublinie. Fotografka jako jedna z pierwszych przecierała przy tym szlaki w kwestii aktywizacji zawodowej lublinianek, głośno i często poruszając problem tzw. kwestii kobiecej. Podkreślała, jak ważna jest edukacja i kształcenie kobiet, tak aby mogły pracować w zawodach, które nie podlegają tak silnej konkurencji. Sama w swoim zakładzie starała się zatrudniać jak najwięcej kobiet, aby dać im szansę na niezależność. Aby zachęcić kobiety do kształcenia się, Chicińska planowała również otworzyć przeznaczoną im pracownię artystyczną z wydziałami malarstwa, rysunku i fotografii. Nie zrealizowała jednak tego planu, gdyż nie zebrała wystarczającej grupy chętnych. Atelier Chicińskiej przyciągało mieszkańców i mieszkanki miasta również swoim nietypowym wnętrzem. Fotografka inwestowała w unikatowe sprzęty, nowości techniczne i fotografie wieszane na ścianach. Była ona również pierwszą kuratorką wystaw fotografii w Lublinie. Sprowadzała prace z najlepszych zakładów i eksponowała je w wybranych miejscach w mieście. W roku 1872 roku zaczęła także wydawać jako jedna z pierwszych „Kalendarz Fotograficzny”. Karton z kalendarzem zawierał widoki Lublina oraz portrety aktorów grupy teatralnej Anastazego Trapszo. Dwa lata później, zachęcona sukcesem „Kalendarza” i fotografii plenerowych, zdecydowała się wydać przewodnik po Lublinie, dokumentujący najważniejsze budowle miasta. Album został wydany w pięciu zeszytach, w każdym zostały zamieszczone cztery fotografie. Mimo dużych kosztów, które zostały poniesione przy wydaniu tej unikatowej pozycji, całe przedsięwzięcie Chicińskiej uznano za sukces. Za swoje zasługi fotografka została uhonorowana złotym medalem na wystawie prac kobiet w 1877 roku. Jej zdjęcia były chwalone szczególnie za kompozycję i dokładność wykonania. Atelier Chicińskiej przetrwało do końca XIX wieku. Niewiele jednak wiadomo o dalszych losach fotografki. Zmarła w wieku 87 lat w przytułku w Lublinie.

Źródła: H. Gawarecki, O dawnym Lublinie, Lublin 1974; M. Karwicka, Wanda Chicińska-Płaczkowska, http://teatrnn.pl/leksykon/node/4502/wanda_chici%C5%84ska_p%C5%82aczkowska_ok_1850%E2%80%931938 (dostęp: 14.12.2015).

oprac. Julita Maciocha, Fundacja HerStory

Wanda Chicińska
Plac Litewski. Pomnik Unii Lubelskiej. Zdjęcie wykonane przez Wandę Chicińską w 1874 r. Fot. ze zbiorów Biblioteki Cyfrowej Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie.

Zofia
Daszyńska-Golińska

Ekonomistka, socjolożka i działaczka społeczna. Urodziła się 6 sierpnia 1866 roku w Warszawie. Studiowała filozofię w Zurychu, gdzie zafascynowała się ekonomią polityczną i historią gospodarczą. W 1981 roku obroniła doktorat z zakresu demografii. Kolejne cztery lata spędziła w Warszawie, gdzie wykładała na Uniwersytecie Latającym i pracowała w redakcjach kilku pism, m.in. w „Prawdzie” i „Przeglądzie Tygodniowym”. Za udział w patriotycznej manifestacji została wydalona z Królestwa Polskiego bez możliwości powrotu. Od 1894 była docentką na berlińskim Uniwersytecie Humboldta, gdzie brała udział w seminariach najwybitniejszych ekonomistów i socjologów tamtego okresu. Następnych dwadzieścia lat spędziła w Krakowie. Starała się nawiązać współpracę z Uniwersytetem Jagiellońskim, jednak jej stosunki ze środowiskiem akademickim były napięte. Ze względu na płeć i przekonania socjalistyczne odmówiono jej habilitacji i hamowano rozwój kariery. Prowadziła bardzo aktywne życie zawodowe – wykładała na Uniwersytecie Ludowym im. Adama Mickiewicza i na Wyższych Kursach dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego, zorganizowała też Szkołę Nauk Politycznych i Społecznych. W ramach działalności na rzecz kobiet współtworzyła niepodległościową Ligę Kobiet Galicji i Śląska, angażowała się w działania Czytelni dla Kobiet i Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego, w ramach której była redaktorką pisma „Na Posterunku”. Współpracowała z Kołem Pracy Kobiet, uczestniczyła w Międzynarodowym Kongresie Pracy Kobiet, działała w Klubie Politycznym Kobiet Postępowych i w Stowarzyszeniu Kobiet z Wyższym Wykształceniem. Wraz z Pauliną Kuczalską-Reinschmit utworzyła Związek Równouprawnienia Kobiet Polskich. Innym obszarem jej zainteresowań była walka z alkoholizmem – organizowała kongresy i wiece, występowała z referatami, pisała artykuły i zakładała towarzystwa abstynenckie. Po wojnie przeniosła się do Warszawy. Od 1919 pracowała na Wydziale Nauk Politycznych i Społecznych Wolnej Wszechnicy Polskiej. Ponadto redagowała Biblioteczkę Dzieł Społeczno-Ekonomicznych, była też inicjatorką powstania serii Biblioteki Wyższej Szkoły Handlowej. Pracowała w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej, zajmując się m.in. pracą kobiet. W 1928 z ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem została senatorką. W Senacie zajmowała się sprawami polityki społecznej, mieszkaniowej, emigracyjnej i walką z alkoholizmem, współtworzyła również Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet. Zmarła 19 lutego 1934 roku w Warszawie.

Źródło: A. Migalska, Zofia Daszyńska-Golińska. Aktywność na wszystkich frontach, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom II, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2010.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet  

Zofia <br />
Daszyńska-Golińska
Zofia Daszyńska-Golińska, fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-N-114

 

Gusta Dawidson-Draenger
Gusta Dawidson-Draenger. Fot. pochodzi z Muzeum Bojowników Getta.

Gusta Dawidson-Draenger

Organizatorka, działaczka i kronikarka żydowskiego ruchu oporu w Krakowie, autorka Pamiętnika Justyny. Urodziła się 6 listopada 1916 roku w Krakowie jako Gitel Dawidson. Od roku 1934, czyli od początku istnienia organizacji, była członkinią Związku Młodzieży Hebrajskiej „Akiba”, pisała artykuły do czasopisma “Cejrim” (Młodzi). W październiku 1939 roku po raz pierwszy została aresztowana. W styczniu 1940 roku poślubiła Szymszona Draengera, współpracownika z konspiracji. W 1941 roku wspólnie założyli farmę w Kopalinach, gdzie rozpoczęła się historia krakowskiego żydowskiego ruchu oporu. W sierpniu 1942 roku powstała Bojowa Organizacja Żydowskiej Młodzieży Chalucowej (He-Chaluc Ha-Lochem, czyli „Walczący Pionier”). Działalność konspiracyjną przeniesiono do krakowskiego getta, a Gusta przybrała pseudonim “Justyna”. Zajmowała się organizowaniem fałszywych dokumentów i tajnych mieszkań dla członków ruchu, przebywając w kryjówce w Rabce. Ponownie aresztowana przez Gestapo w styczniu 1943 roku, gdzie zgłosiła się po aresztowaniu Szymszona. W więzieniu na Helclów na skrawkach papieru toaletowego napisała Pamiętnik Justyny – kronikę żydowskiego ruchu oporu w Krakowie. W końcu kwietnia 1943 r. Szymszon i Gusta dokonali brawurowej ucieczki z więziennego konwoju do Auschwitz. Ukrywali się w okolicach Bochni do listopada 1943 r., kiedy Szymszon został aresztowany i wskazał miejsce pobytu Gusty. Została przewieziona do więzienia na Helclów w Krakowie i po kilku dniach stracona.

Źródło: K. Kołodziejska, Gusta Dawidson-Draenger – kronikarka żydowskiego ruchu oporu w Krakowie,[w:] Krakowski szlak kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom IV, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2012.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Helena Donhaiser-Sikorska

Lekarka i działaczka społeczna, pierwsza w Galicji kobieta z maturą, pierwsza kobieta z doktoratem z medycyny na Uniwersytecie Jagiellońskim, pierwsza w Galicji kobieta-lekarka. Urodziła się 25 kwietnia 1873 roku w Krakowie. Pochodziła z mieszczańskiej, inteligenckiej rodziny, której trudna sytuacja finansowa sprawiła, że Donhaiser już w trakcie zdobywania wykształcenia musiała pracować zarobkowo. Ukończyła cztery klasy szkoły ludowej, dwa lata szkoły wydziałowej im. Św. Scholastyki oraz – z wyróżnieniem – seminarium nauczycielskie żeńskie. Studiowała na Wydziale Przyrodniczym na Wyższych Kursach dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego, uczęszczała też na prywatne kursy. Jako pierwsza kobieta w Galicji zdała eksternistycznie maturę 5 czerwca 1899 roku w męskim Gimnazjum św. Anny. Rok później do egzaminu dojrzałości przystąpił pierwszy rocznik kończący pierwsze prywatne żeńskie gimnazjum w Krakowie. Donhaiser w tym czasie pracowała jako nauczycielka w szkołach im. św. Floriana oraz św. Rodziny, w szkole ewangelickiej oraz w prywatnym gimnazjum Heleny Strażyńskiej. W 1897 roku została przyjęta jako studentka nadzwyczajna na Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego, natomiast w 1899 roku zaczęła studiować medycynę. Już podczas studiów rozpoczęła praktykę lekarską, a 2 czerwca 1906 roku jako pierwsza kobieta uzyskała doktorat z medycyny, w dodatku z honorowym wyróżnieniem sub auspicis imperatoris. Podczas studiów była jedną z założycielek oraz przewodniczącą Biura Informacyjnego Słuchaczek Uniwersytetu Jagiellońskiego, które wspierało pierwsze studentki na UJ. Po studiach pracowała w Krajowym Powszechnym Szpitalu im. Św. Łazarza w Krakowie oraz w Zakładzie Szczepień Ochronnych przeciwko Wodowstrętowi Odona Bujwida. Była zaangażowana w misję Czerwonego Krzyża i Samarytanina Polskiego, w czasie I wojny światowej sprawowała opiekę medyczną nad legionistami. Wtedy też zaczęły się jej poważne kłopoty ze zdrowiem, które utrudniały jej wykonywanie pracy lekarki. W 1927 roku orzeczeniem Wojskowej Komisji Inwalidzkiej została uznana za inwalidkę wojskową, jednak do końca życia pracowała jako lekarka w stopniu majora w wojskowym szpitalu w Krakowie. Od 1913 roku pełniła też funkcję lekarki szkolnej. W Krakowie mieszkała przy ul. Karmelickiej 28. Zmarła 5 czerwca 1945 roku i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim.

Źródło: A. Misina, Helena Donhaiser-Sikorska. Pierwsza lekarka, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom II, pod red.E. Furgał, wyd. Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2010.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Helena Donhaiser-Sikorska
Helena Donhaiser-Sikorska. Zdjęcie wykonane w Zakładzie Fotograficznym Tadeusza Jabłońskiego w Krakowie.

Maria Dulębianka

Malarka i działaczka emancypacyjna. Urodziła się 21 października 1858 roku w Krakowie w szlacheckiej rodzinie. Uczęszczała na pensję Maliszewskiej oraz pobierała prywatne lekcje malarstwa u Jana Matejki w pracowni przy Krupniczej 3. Jej artystyczna edukacja miała charakter nieformalny, gdyż jako kobieta nie miała wstępu na wyższe uczelnie artystyczne. Podjęła natomiast studia na wiedeńskiej Kunstgewerbeschule oraz paryskiej Académie Julian. Od 1881 roku wystawiała swoje prace, głównie portrety, w Krakowie i innych miejscowościach. W Warszawie poznała Marię Konopnicką, która zainspirowała ją do działalności na rzecz emancypacji kobiet. Dulębianka rozpoczęła batalię o prawo głosu dla kobiet oraz dopuszczenie kobiet do studiów w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Związała się również ze lwowskim ruchem emancypacyjnym, publikowała w „Sterze” i walczyła o utworzenie gimnazjum żeńskiego we Lwowie. Uczestniczyła w trójzaborowych zjazdach działaczek kobiecych, wygłaszała odczyty i referaty, publikowała artykuły, organizowała akcje demonstracyjne. Opublikowała m.in. tekst O twórczości kobiet w zbiorze Głos kobiet w kwestii kobiecej, który ukazał się w 1903 roku w Krakowie pod redakcją Kazimiery Bujwidowej. W 1908 roku Dulębianka demonstracyjnie kandydowała w wyborach do Sejmu Krajowego w Galicji z ramienia Komitetu Wyborczego Ludowców oraz Koła Oświatowego Postępowych Kobiet. Kandydatura została odrzucona z przyczyn formalnych (kobiety nie miały prawa wyborczego czynnego ani biernego), ale Dulębianka wykorzystała kampanię wyborczą do nagłośnienia walki o prawo głosu dla kobiet. W 1910 roku zamieszkała we Lwowie, gdzie założyła Związek Uprawnienia Kobiet, Wyborczy Komitet Kobiet do Rady Miejskiej, Komitet Obywatelskiej Pracy Kobiet oraz Ligę Mężczyzn dla Obrony Praw Kobiet. Redagowała również „Głos Kobiet” – dodatek do „Kuryera Lwowskiego”. Zakładała też kuchnie dla ubogich, ochronki dla dzieci i Klub Uliczników dla dzieci ulicy. W grudniu 1918 roku została wybrana Przewodniczącą Zarządu Ligi Kobiet. Zmarła 9 marca 1919 roku we Lwowie na tyfus, którym zaraziła się podczas misji Czerwonego Krzyża w ukraińskich obozach jenieckich. Została pochowana na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.  

Źródło: K. Zwolak, Maria Dulębianka. Barwy kampanii, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Maria Dulębianka
Maria Dulębianka.

 

Wiktoria Dzierżkowa
Wiktoria Dzierżkowa. Fot. ze zbiorów rodzinnych Stefana Dzierżka.

Wiktoria Dzierżkowa

Działaczka społeczna i ludowa, organizatorka Kół Gospodyń Wiejskich. Urodziła się 19 grudnia 1885 roku w Strugienicach koło Łowicza. W latach 1892–1895 uczęszczała do szkoły w rodzinnej wsi. Po wyjściu za mąż, w 1903 roku przeniosła się do sąsiednich Szymanowic. Jako działaczka społeczna rozwinęła skrzydła po uzyskaniu przez Polskę niepodległości. W latach 1927–1929 oddała się staraniom o zorganizowanie szkoły rolniczej dla dziewcząt w Dąbrowie Zduńskiej. Jej zabiegi u prezydenta RP Ignacego Mościckiego o przyznanie dotacji na budowę zakończyły się sukcesem. Była zapaloną orędowniczką aktywizacji kobiet. W 1934 roku założyła w Szymanowicach Koło Gospodyń Wiejskich i została jego przewodniczącą. Dużo pracowała w terenie, jeździła na dożynki, zebrania i zjazdy, wszędzie zachęcając kobiety do zakładania KGW, które postrzegała niczym dobry zaczyn do poprawy jakości ich życia. Brała aktywny udział w działaniach ruchu ludowego. Jej dom stał się miejscem zebrań Koła Młodzieży Wiejskiej „Wici”. W 1935 r. została prezeską Powiatowej Organizacji Kół Gospodyń Wiejskich. Rok później, w dowód uznania wybrano ją członkinią Rady KGW woj. warszawskiego. W efekcie objęła swoją pieczą KGW z powiatów: kutnowskiego, rawskiego, skierniewickiego i sochaczewskiego. Współpracowała w tym czasie z kółkami rolniczymi, Kołami Młodzieży oraz spółdzielniami. Pod jej przewodnictwem KGW prężnie się rozwijały. Prowadzono w nich kursy szycia, gotowania, pogadanki nt. higieny. Promowano rozwój czytelnictwa oraz ogrodnictwa. W latach 1937–1938 została członkinią Komisji Rewizyjnej przy Centralnej Organizacji KGW oraz członkinią Komitetu do Spraw Kultury Wsi w Warszawie. Od 1939 r. włączyła się w prace Powiatowego Zarządu Polskiego Czerwonego Krzyża w Łowiczu. Wśród mieszkańców wsi organizowała m.in. zbiórki żywności dla rannych żołnierzy przebywających w szpitalach. Zaangażowała się także w chłopski ruch oporu zorganizowany przez Stronnictwo Ludowe. Jej gospodarstwo stało się schronieniem dla partyzantów, bazą wypadową dla Cichociemnych, miejscem przechowywania broni i nasłuchu radiowego. Kolportowała prasę podziemną. W latach 1943–1945 była przewodniczącą kierownictwa Ludowego Związku Kobiet na województwo warszawskie. LZS był organizacją konspiracyjną skupiającą się na obsłudze łączności i kolportażu wydawnictw „Roch” i Batalionów Chłopskich, dostarczaniu oddziałom BCh żywności, służbie sanitarnej, pomocy rodzinom więzionych i poległych w walkach. Po wojnie angażowała się w prace m.in. Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, Chłopskiego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci oraz Polskiego Czerwonego Krzyża. Niezwykle ważne było dla niej stwarzanie kobietom możliwości ciągłego uczenia się, dlatego Koła Gospodyń Wiejskich do końca życia znajdowały się w orbicie jej zainteresowań. Zmarła 16 lipca 1961 roku w Łowiczu.

Źródła: Wspomnienia o Wiktorii Dzierżkowej (1885–1961), pod red. L. Wyszomirskiej, K. Michalskiej, M. Biernackiej Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1977; A. Nowakowska-Wierzchoś, Wiktoria Dzierżkowa, http://kobietynawsi.pl/Wiktoria-Dzierzkowa (dostęp 15.10.2015).

oprac. Gosia Kowalska, Kobietynawsi.pl 

 

Jadwiga Dziubińska
Jadwiga Dziubińska.

Jadwiga Dziubińska

Działaczka oświatowa, nauczycielka, publicystka, posłanka na Sejm Ustawodawczy. Urodziła się 10 października 1874 roku w Warszawie. Uczęszczała na pensję Henryki Czarnockiej, a następnie Zuzanny Morawskiej. W 1893 roku zaczęła studia na tajnym Uniwersytecie Latającym. Równocześnie pracowała w Czytelniach Towarzystwa Dobroczynności. Po ukończeniu nauki, w 1897 roku pojechała na wakacje do wsi Chwaliboskie. Zamierzając poznać „potrzeby oświatowe i gospodarcze rolników” pozostała tam prawie rok, ucząc dzieci i dorosłych. Po powrocie do Warszawy zapisała się do dwuletniej szkoły Towarzystwa Pszczelniczo-Ogrodniczego. Zaangażowała się tam w realizację kursów pszczelarstwa i ogrodnictwa, które cieszyły się wśród chłopów olbrzymim zainteresowaniem. Wychodząc naprzeciw ich potrzebom, w 1900 roku wspólnie z Maksymilianem Malinowskim otworzyła w Otrębusach pierwszą szkołę rolniczą w Królestwie, zwaną potocznie „Pszczelinem”. Pełniła w niej funkcję kierowniczki i wychowawczyni. Program nauczania wybiegał daleko poza tematykę zawodową. Uczniowie poznawali również literaturę i historię Polski, co było procederem nielegalnym, surowo karanym przez zaborcę. W 1904 roku została kierowniczką żeńskiej szkoły w Kruszynku koło Włocławka. Program szkoły obejmował zagadnienia gospodarskie i rolnicze, pielęgniarstwo, wychowanie przedszkolne i aktywizację społeczną uczennic. W latach 1907–1914 dzięki jej wsparciu powstały kolejne szkoły rolnicze: w Sokołówku, Gołotczyźnie, Bratnem i Krasieninie. Podczas wojny działała w Polskim Towarzystwie Pomocy Ofiarom Wojny. Jeździła m.in. na Syberię, aby nieść pomoc polskim jeńcom i organizować wśród nich koła samopomocy. W 1919 roku z ramienia PSL „Wyzwolenie” została posłanką do Sejmu Ustawodawczego. Pracowała w trzech komisjach: oświatowej, ochrony pracy i opieki społecznej. Była autorką ambitnego projektu ustawy o ludowych szkołach rolniczych, która weszła w życie 9 lipca 1920 roku. Zrezygnowała z ponownego wejścia do Sejmu, argumentując tę decyzję chęcią zaangażowania się w organizację szkół rolniczych. Przez całe życie była aktywistką oświaty ludowej. Pracowała m.in. w Polskim Związku Ludowym, należała do Zarządu Towarzystwa Kółek Rolniczych im. S. Staszica, przez wiele lat pełniła rolę przewodniczącej Instytutu Oświaty i Kultury im. S. Staszica. Wspierała merytorycznie i organizacyjnie Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej. Z jej inicjatywy w 1920 roku powołano warszawskie Zrzeszenie Nauczycieli Szkół Gospodarstwa Wiejskiego. W latach 1923–1927 prowadziła w szkołach rolniczych zajęcia na temat spółdzielczości oraz Polski. Rezultatem jej starań było otwarcie w 1927 roku Seminarium dla Nauczycielek Szkół Rolniczych w Sokołówku oraz Uniwersytetu Ludowego. Zmarła 28 stycznia 1937 roku.

Źródła: G. Kowalska, Jadwiga Dziubińska, http://kobietynawsi.pl/Jadwiga-Dziubinska [dostęp 13.08.2015]; Pamięć boru. Wspomnienia o Jadwidze Dziubińskiej i wybór Jej przemówień, artykułów, listów, pod red. Z. Mazurowej i L. Wyszomirskiej, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1968.

oprac. Gosia Kowalska, Kobietynawsi.pl

 

Stefania Esse
Stefania Esse. Fot. ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Koninie.

Stefania Esse

Nauczycielka, działaczka społeczna. Urodziła się 17 maja 1876 r. w Koninie, w zamożnej, mieszczańskiej, ewangelickiej rodzinie pochodzenia czeskiego. Była córką Jana Peczke (Petschke) i Emilii z domu Domnik. Ukończyła Gimnazjum Żeńskie w Kaliszu, dwa lata studiowała w Instytucie Kształcenia Nauczycieli Szkół Średnich w Petersburgu. W 1894 r. uzyskała patent nauczycielki domowej z prawem nauczania języka polskiego, francuskiego, niemieckiego, geografii, historii i arytmetyki. W latach 1897–1901 uczyła na pensji Heleny Semadeni w Koninie. Po przeniesieniu pensji Semadeniowej do Kalisza, kontynuowała pracę nauczycielki na pensji Janiny Komornickiej (w latach 1901–1905 oraz 1908–1913). W 1904 r. wyszła za mąż za Teodora Esse, notariusza, urodziła dwóch synów. Od 1915 uczyła języka niemieckiego i francuskiego w męskiej Szkole Handlowej. Placówka ta powstała z inicjatywy obywateli konińskich, dzięki zliberalizowaniu polityki oświatowej władz rosyjskich po rewolucji w 1905 r. i możliwości tworzenia szkół o charakterze zawodowym, w których językiem wykładowym był język polski. Jedną z członkiń grupy założycieli Szkoły Handlowej była Zofia Urbanowska, pisarka. Zakładem zarządzała Rada Właścicieli, przykładając dużą wagę do doboru personelu pedagogicznego, wymagano od nauczycieli profesjonalizmu oraz zaangażowania społecznego. Po odzyskaniu niepodległości szkołę przekształcono w Gimnazjum Humanistyczne Męskie. Stefania Esse uczyła zarówno w tej szkole, jak i w Gimnazjum Żeńskim im. Królowej Jadwigi. W czasie I wojny światowej należała do żeńskiego ugrupowania Polskiej Organizacji Wojskowej – tajnej organizacji wojskowej powstałej z inicjatywy Józefa Piłsudskiego. Przez całe życie aktywnie uczestniczyła w lokalnych inicjatywach społecznych, przynależała do kilku organizacji:  Towarzystwa Ratowania Tonących, Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, Konińskiego Towarzystwa Wioślarskiego, które zajmowało się krzewieniem kultury fizycznej i sportu, brała udział w organizacji licznych obchodów rocznicowych i imprez patriotycznych, występowała w przedstawieniach amatorskich. W 1933 przeszła na emeryturę, ale powróciła do nauczania w czasie okupacji, prowadząc tajne komplety. W Koninie Stefania Esse była znana również jako właścicielka największej i najbardziej reprezentacyjnej (przed wojną) kamienicy w mieście. Zmarła 25 grudnia 1959 roku, pochowana została na cmentarzu ewangelickim w Koninie.

Źródło: J. Gulczyński, Stefania Łucja Esse, [w:] „Kronika Wielkopolski” 2012, nr 2,  http://www.powazkikonina.org (dostęp 16.10.2015).

oprac. Sylwia Frankowska, Koniński Szlak Kobiet

Anna Regina Feuerstein

Pedagożka, dyrektorka Zakładu Wychowawczego Sierot Żydowskich (Beth Megadle Jesomim) w Krakowie. Urodziła się 15 listopada 1891 w Kołomyi w rodzinie żydowskiej. Niewiele wiadomo o jej formalnym wykształceniu. W okresie międzywojennym przeprowadziła się do Krakowa. 20 września 1926 roku rozpoczęła pracę w Zakładzie Wychowawczym Sierot Żydowskich przy ul. Dietla 64 w Krakowie, niestety nie zachowały się informacje o tym, jaką funkcję początkowo tam pełniła. Z czasem awansowała na stanowisko dyrektorki zakładu, które sprawowała przez kilkanaście lat. Kiedy wraz z wybuchem II wojny światowej większość osób związana z zarządem zakładu opuściła sierociniec, cała odpowiedzialność za pozostałych podopiecznych spadła na Feuerstein. W marcu 1941 roku Anna Regina ze swoimi wychowankami przeniosła się na teren getta krakowskiego: najpierw na ul. Krakusa 8, a potem – po zmniejszeniu getta – na ul. Józefińską 31. 28 października 1942 roku naziści zdecydowali o i wysłaniu żydowskich sierot z ośrodka do obozu zagłady w Bełżcu. Dyrektorce i wychowawcom pozostawiono wolną rękę i możliwość kontynuowania pracy. Anna Regina wraz z mężem, wychowawcą zakładu, zdecydowali się nie opuszczać swoich wychowanków i wraz z nimi udali się do obozu. Zginęła w końcu 1942 roku, dokładna data jej śmierci nie jest znana.

Źródło: M. Grądzka, Anna Regina Feuerstein - wciąż zapomniana wychowawczyni i dyrektorka Zakładu Wychowawczego Sierot Żydowskich przy ul. Dietla 64 w Krakowie, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom IV, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2012.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

Anna Regina Feuerstein
Anna Regina Feuerstein, fot. ze zbiorów Archiwum Narodowego w Krakowie, sygn. PNN 37, s 63, nr 11824.

Maryla Freiwald

Jedna z czołowych polskich lekkoatletek lat 30. XX wieku. Osiągała światowe sukcesy jako płotkarka, skoczkini w dal i sprinterka. Urodziła się 8 stycznia 1911 roku w Krakowie w rodzinie żydowskiej. Za czasów jej młodości uprawianie sportu przez kobiety budziło sporo kontrowersji. Z drugiej strony sprawność fizyczna żydowskiej młodzieży zaczynała być uznawana za ważny element kształcenia – w latach 1898–1939 w Krakowie powstało dwadzieścia żydowskich klubów sportowych. W 1926 roku Maryla wstąpiła do jednego z nich, Żydowskiego Klubu Sportowego Makkabi Kraków. Będąc członkinią klubu, trzy razy pobiła rekord Polski – w 1926 w biegu przez płotki i w 1930 i 1935 w sztafecie. Osiem razy zdobyła mistrzostwo Polski – w skoku w dal w 1929, w biegu przez płotki w latach 1928, 1929, 1934, 1935, 1936, w sztafecie w 1936, trzykrotnie uzyskała tytuł wicemistrzyni. Dziesięć razy reprezentowała Polskę w meczach międzypaństwowych. Kilkakrotnie startowała i odnosiła sukcesy na Światowych Igrzyskach Kobiet i Igrzyskach Żydowskich. W 1930 roku Freiwald zdobyła brązowy medal w sztafecie oraz zajęła czwarte miejsce w biegu na 80 m przez płotki podczas Światowych Igrzysk Kobiet w Pradze. W 1932 roku podczas Igrzysk Żydowskich w Tel-Awiwie zajęła pierwsze miejsce w finale sztafety, drugie miejsce w finale biegu przez płotki, biegu na 100 m oraz w skoku w dal oraz trzecie miejsce w finale skoku wzwyż. W 1933 roku Freiwald wygrywała trzy razy podczas Igrzysk Żydowskich w Pradze: w sztafecie, w skoku w dal i w skoku wzwyż, była też druga w biegu na 100m. W 1935 roku podczas Igrzysk Żydowskich w Tel Awiwie zajęła pierwsze miejsce w biegu przez płotki i w pięcioboju, drugie w skoku w dal i biegu na 800 m oraz trzecie w biegu na 60 m. Po tych sukcesach wycofała się ze sportu wyczynowego. W trakcie II wojny światowej prawie cała jej najbliższa rodzina zginęła, Maryla ukrywała się w Bronowicach, potem prawdopodobnie wyjechała do Łodzi. Po wojnie przeprowadziła się do Rio de Janeiro. Niewiele wiadomo o jej losach powojennych. Zmarła w lipcu 1962 roku.

Źródło: K. Michalczak, „Hedad” znaczy „hurra”. Maryla Freiwald  – medalistka olimpijska, o której leksykony piszą tylko w nawiasie, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek.Tom V, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2013.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

Maryla Freiwald
Maryla Freiwald, fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-S-716.

Maria Froelichowa

Pracowniczka naukowa, wykładowczyni, nauczycielka, autorka podręczników. Urodziła się 15 czerwca 1901 r. w Makowie Maz. W 1914 r. ojciec został wraz z rodziną przesiedlony w głąb Rosji – do Kaługi, Baku i Tyflisu, gdzie Maria chodziła do gimnazjum. W 1918 rodzina wróciła do Polski i zamieszkała w Łomży. Maria kontynuowała naukę i działała w harcerstwie. W 1922 r. rozpoczęła studia na Wydziale Filozoficzno-Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Głównym przedmiotem studiów była slawistyka, pobocznym polonistyka. Studia ukończyła w 1927 r. ze stopniem doktora filozofii (praca pt. Charakterystyka języka urzędowego Wielkiego Księstwa Litewskiego). W latach 1929–36 prowadziła lektorat j. polskiego dla cudzoziemców i studentów teologii prawosławnej na UW. Zatrudniała się również jako nauczycielka j. polskiego w gimnazjach p. Jankowskiej-Statkowskiej i p. Platerowej. Na zlecenie Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego opracowała programy kursów j. białoruskiego oraz j. polskiego jako języka obcego. W latach 30. prowadziła wykłady dla nauczycieli tych języków. W okresie 1935–37 była członkinią komisji oceny podręczników szkolnych w zakresie gramatyki przy Ministerstwie WRiOP. W 1937 r. wspólnie z dr. Jadwigą Ledóchowską wydała swój pierwszy podręcznik Podręcznik ortografii dla kl. V szkoły podstawowej. Prace naukowe wydane drukiem z tego okresu to: Przyczynek do stosunków językowych polsko-ukraińskich, Uwagi nad literaturą białoruską. Podczas okupacji Maria zamieszkała z dziećmi w Milanówku, lecz dojeżdżała do pracy do Warszawy. Zatrudniona była jako buchalterka w Urzędzie Skarbowym, jednocześnie pracując na tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich. W 1942 r., gdy gestapo aresztowało jej męża, zdecydowała, by studenci przyjeżdżali na wykłady i seminaria do niej do domu. Od 1943 r. rozpoczęła pracę w tajnym nauczaniu w Milanówku – uczyła gimnazjalistów i licealistów literatury i gramatyki polskiej. Po wojnie proponowano Marii pracę na uniwersytetach w Krakowie, Łodzi, Lublinie. Nie wyjechała z Milanówka, licząc na powrót męża. Dla Ministerstwa Oświaty pracowała nad nowymi programami nauczania. Była prelegentką wakacyjnych kursów dla nauczycieli. W latach 1947–49 była dyrektorką Gimnazjum i Liceum w Milanówku. Od 1949 r. pracowała jako adiunkt w Instytucie Badań Literackich, a od 1950 równolegle w Wyższej Szkole Pedagogicznej oraz studium zaocznym PWSP jako wykładowczyni i kierowniczka Wydziału Humanistycznego. W 1952 r. została mianowana profesorem PWSP. Mimo słabego zdrowia, Maria zajmowała się również opracowywaniem i współtworzeniem podręczników, pisała recenzje książek i własne teksty poetyckie. Drukiem ukazały się m.in. materiały do nauki języka polskiego i rosyjskiego, Słownik interpunkcji, Gramatyka językarosyjskiego. Maria Froelichowa zmarła na raka 9 stycznia 1960 r.

oprac. Ewa Kozak, Milanowianki

Maria Froelichowa
Maria Froelichowa. Fot. ze zbiorów rodzinnych Ewy Kozak.

 

ZUZANNA GINCZANKA
Zuzanna Ginczanka, fot. ze zbiorów Muzeum Literatury

ZUZANNA GINCZANKA

Poetka, satyryczka. Urodziła się 9 marca 1917 roku w Kijowie jako Sara Polina Gincburg w rodzinie zasymilowanych Żydów, tzw. litwaków. Dzieciństwo spędziła w Równem. Szybko po jej narodzinach rodzice rozwiedli się i wyjechali z Równego, a Ginczanka była wychowywana przez babkę, Klarę Sandberg. Wiersze zaczęła pisać już w wieku 10 lat, debiutowała w gimnazjum, publikując wiersz Uczta wakacyjna w szkolnej gazetce „Echa szkolne”. Jej rodzina była rosyjskojęzyczna, jednak Ginczanka, zafascynowana twórczością Ireny Ewy Szelburg (późniejszej Ewy Szelburg-Zarembiny) i Juliana Tuwima, postanowiła pisać w języku polskim. W 1935 roku, po maturze, przeprowadziła się do Warszawy, gdzie zamieszkała przy ul. Szpitalnej. Studiowała pedagogikę na Uniwersytecie Warszawskim. Publikowała w „Wiadomościach Literackich” i „Szpilkach”, była związana ze środowiskiem Skamandrytów. W 1936 roku ukazał się jedyny wydany za jej życia tom poetycki O centaurach. Była atakowana przez prawicowych publicystów, ze względu na nasilające się antysemickie nastroje bała się też chodzić na zajęcia na uczelni. Wojna zastała ją w Równem, gdzie pojechała na wakacje. Nie wróciła już do Warszawy, przeniosła się do Lwowa i podjęła pracę jako pomocniczka buchaltera w biurze uzdrowiskowym. Ze Lwowa musiała uciekać po donosie właścicielki kamienicy, w której mieszkała. Nazwisko donosicielki utrwaliła w swoim najbardziej znanym wierszu Non omnis moriar. Od 1942 roku ukrywała się w Krakowie i okolicach. Jesienią lub zimą 1944 roku została aresztowana na ul. Mikołajskiej 26 w Krakowie przez gestapo, prawdopodobnie znów w wyniku donosu. Została rozstrzelana na dziedzińcu więzienia przy ul. Czarneckiego w Krakowie lub w obozie w Płaszowie. W 1953 roku ukazały się jej Wiersze wybrane, a w 1991 roku zbiór Udźwignąć własne szczęście. W 2014 roku ukazał się zbiór jej wierszy pt. Wniebowstąpienie ziemi

Żródło: O. Andrynowska, Zuzanna Ginczanka. Jak daleka stąd, jak bliska? [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Aniela Gruszecka

Pisarka i krytyczka literacka. Urodziła się 18 maja 1884 roku w Warszawie. Jej rodzicami byli Józefa z Certowiczów i Artur Gruszecki, powieściopisarz i publicysta. Aniela wraz z rodzeństwem otrzymała staranne wykształcenie: jej siostra Anna studiowała medycynę, a Teofila fizykę i chemię. Jeszcze jako młoda dziewczyna Gruszecka przeniosła się do Krakowa, gdzie spędziła resztę życia. W 1903 ukończyła prywatne żeńskie gimnazjum i zdała maturę w gimnazjum Św. Anny w Krakowie, następnie studiowała na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1911 otrzymała dyplom ukończenia chemii na paryskiej Sorbonie. W 1913 wyszła za mąż za Kazimierza Nitscha, profesora językoznawstwa, któremu poświęciła książkę Całe życie nad przyrodą mowy polskiej. Gruszecka zajmowała się pracą publicystyczną i recenzencką: w latach 1922–24 pisała do „Przeglądu Warszawskiego“, między 1925 a 1934 do „Przeglądu Współczesnego“, a w latach 30. do „Slavische Rundschau“ i „Kobiety Współczesnej“. Jako powieściopisarka debiutowała w 1913 roku powieścią W słońcu. W jej dorobku literackim ważną pozycję zajmują również powieści historyczne skierowane do młodzieży. Gruszecka jest ponadto autorką sześciotomowego cyklu Powieść o kronice Galla poświęconego dziejom powstania kroniki Galla Anonima. Często publikowała pod pseudonimem Jan Powalski. Jej najsłynniejsze dzieło to wydana w 1933 powieść psychologiczna Przygoda w nieznanym kraju, za którą została w 1935 roku uhonorowana  Nagrodą literacką miasta Krakowa. Pisarstwo Gruszeckiej przyrównywano do Virginii Woolf czy Dorothy Richardson. W 1968 została odznaczona Nagrodą Fundacji Alfreda Jurzykowskiego za wybitne zasługi w dziedzinie literatury. Zmarła 18 kwietnia 1976 roku, została pochowana na Cmentarzu Rakowickim.

Źródło: M. Struzik, Wielobarwna przestrzeń kobiet w nieznanym kraju Anieli Gruszeckiej, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom II, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2010.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

 

Aniela Gruszecka
Aniela Gruszecka. Fot. ze zbiorów Archiwum Narodowego w Krakowie.

 

Władysława Habichtówna
Władysława Habichtówna, fot. ze zbiorów Archiwum Narodowego w Krakowie, sygn. SJ76.

Władysława Habichtówna

Emancypantka, aktywistka społeczna, pionierka spółdzielczości mieszkaniowej. Urodziła się 1 czerwca 1867 roku w Odporyszowie. Jej rodzice byli pochodzenia niemieckiego. Uczęszczała do szkoły przyklasztornej Opactwa Św. Wojciecha SS. Benedyktynek w Staniątkach. Około 1890 r. Władysława wraz z ojcem i rodzeństwem przeniosła się do Krakowa. Jeszcze przed I wojną światową była członkinią Towarzystwa Szkoły Ludowej, Związku Niewiast Katolickich, Obrony Narodowej i Kresów Zachodnich. W 1901 roku objęła posadę cesarsko-królewskiej manipulantki i telegrafistki na poczcie głównej w Krakowie. Pracowała tam przez 30 lat. W 1905 założyła Stowarzyszenie Urzędniczek Pocztowych Galicyjskich. W ramach Stowarzyszenia udzielana była wzajemna ekonomiczna pomoc członkiń, dbano o interesy zawodowe urzędniczek pocztowych, pisano petycje do władz, założono także bibliotekę. W 1913 stowarzyszenie podjęło się zakupu domu, by zapewnić godziwe warunki mieszkaniowe swoim członkiniom – w tym czasie prawo do pracy w urzędzie miały tylko kobiety niezamężne, którym trudno było znaleźć samodzielne lokum. Stowarzyszenie, przemianowane na Towarzystwo Budowlane Urzędniczek Pocztowych, uzyskało parcelę przy ulicy Sołtyka 4. Ponadto Stowarzyszenie doprowadziło do złagodzenia dyskryminujących kobiety przepisów – uzyskano dla urzędniczek prawo do urlopu, lepsze wynagrodzenie, zaliczenie do emerytury stażu w prywatnych towarzystwach telegraficznych i telefonicznych. W 1917 roku dzięki Habichtównie urzędniczki wywalczyły zrównanie i podwojenie płac, liczne dodatki do pensji oraz warunkowe dopuszczenie mężatek do urzędów pocztowych. Od 1911 r. Habichtówna działała na rzecz przyznania praw wyborczych kobietom, po ich wywalczeniu kandydowała do Sejmu – jednak ze względu na dalekie miejsce na liście wyborczej nie została wybrana. Po 1918 r. prowadziła dla pracowniczek akcje uświadamiające politycznie. Zbierała pieniądze na cele legionowe, plebiscytowe, obronne i państwowe. W 1934 r. Towarzystwo Budowlane Urzędniczek Pocztowych wybudowało dla swoich członkiń drugi budynek przy ul. Syrokomli 19B.W uznaniu zasług otrzymała Śląską Odznakę Plebiscytową, Srebrny krzyż zasługi oraz Złotą Odznakę Spółdzielczą. U schyłku życia opiekowały się nią członkinie prowadzonego przez nią Towarzystwa. Zmarła 2 kwietnia 1963 roku. Została pochowana w rodzinnym grobowcu na Cmentarzu Rakowickim.

Źródło: A. Brożkowska, Władysława Habichtówna. Solidarność albo śmierć!, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom II, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2010.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet 

Maria Jarema

Malarka, rzeźbiarka, scenografka. Urodziła się 24 listopada 1908 roku w Starym Samborze. W latach 1929–1935 studiowała rzeźbę na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Współzałożycielka przedwojennej Grupy Krakowskiej (1932), była również inicjatorką jej reaktywacji w 1957 roku. Tworzyła kostiumy i dekoracje dla teatrów Cricot (1934–1939) i Cricot 2 (1956–1958)­­. Po raz pierwszy wystawiła swoje prace na Wystawie Dzieł Sztuki w 1933 roku we Lwowie. W czasie okupacji porzuciła rzeźbę na rzecz malarstwa, projektowała też okładki podziemnych wydawnictw. W 1946 roku wzięła udział w wystawie Grupy Młodych Plastyków, w 1948 roku jako członkini Klubu Artystów współorganizowała wystawę sztuki nowoczesnej w krakowskim Pałacu Sztuki. W ostatniej dekadzie życia stworzyła najwybitniejsze prace malarskie, posługując się techniką monotypii. W 1958 roku Jarema miała wystawę indywidualną w Kordegardzie Gmachu Ministerstwa Kultury i Sztuki. Dzieła artystki wystawiono na Międzynarodowym Biennale Sztuki w Wenecji w 1958 roku. Zaprojektowała również pomnik ku czci robotników zabitych podczas demonstracji poparcia dla strajku w fabryce Semperit w 1936 roku, który wzniesiono na Cmentarzu Rakowickim w 1951 roku. Zmarła 1 listopada 1958 roku w Krakowie i została pochowana na Cmentarzu Salwatorskim. W 2006 roku na krakowskich Plantach stanęła rzeźba Fryderykowi Chopinowi, zaprojektowana przez Jaremę w 1949 roku.

Źródło: B. Ilkosz, Maria Jarema 1908–1958, Fundacja Instytut Promocji Sztuki, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Warszawa 1998.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Maria Jarema
Maria Jarema. Fot. Tadeusz Rolke.

Elizabeth Jerichau Baumann

Malarka, portrecistka. Urodziła się 21 listopada 1819 w Warszawie. Wywodziła się z dobrze sytuowanej rodziny o szerokich koneksjach handlowych. Jej ojcem był Filip Adolf Baumann, aktywny działacz warszawskiej gminy ewangelicko-augsburskiej oraz właściciel dobrze prosperującej fabryki. Matka Elizabeth, Joanna Fryderyka Reyer, pochodziła z Sopotu. To właśnie do jej siostry Haliny w 1830 r. przyjechała nastoletnia Elizabeth. Ciotka malarki mocno wspierała Elizabeth w jej zamiarach zostania malarką, co w XIX w. nie mieściło się w normach społecznych. Charyzmatyczna, zdecydowana i uparta, pierwsze obrazy namalowała w Gdańsku. Zakochała się w tym mieście, uwielbiała ówczesną atmosferę oraz architekturę, której unikatowość przelewała na płótno. W 1838 r. wyjechała do Düsseldorfu, gdzie rozpoczęła studia artystyczne. Już sześć lat później Elizabeth Baumann z sukcesem wystawiała i sprzedawała swoje obrazy. W 1849 r. wraz z mężem Jensem Adolfem Jerichau zamieszkała w Kopenhadze. Mimo dość licznego potomstwa (posiadała dziewięcioro dzieci), była bardzo aktywna zawodowo. Obracała się w kręgach artystycznych, literackich. Zaczęła odnosić wielkie sukcesy, zdobyła uznanie w całej Europie. W 1852 r. zorganizowano wystawę jej prac w Londynie oraz w Buckingham Palace podczas prywatnej audiencji u królowej Wiktorii. Kolejne lata to liczne wystawy w całej Europie. Ciekawym faktem jest to, że pomimo licznych zamówień, które otrzymywała – była bowiem również doskonałą portrecistką – tylko nieliczne propozycje były z Polski. W latach 70. XIX w. odbyła liczne podróże po Bliskim Wschodzie i Grecji. Była jedyną kobietą malarką, która uzyskała zgodę na wstęp do haremu, co zaowocowało powstaniem wielu doskonałych dzieł prezentujących życie codzienne seraju. Jej znakomita pozycja zawodowa przekładała się na wysokie dochody finansowe, z których utrzymywała się rodzina Elizabeth. Była również autorką obrazów o tematyce patriotycznej, nawiązującej zarówno  do historii Danii, jak i Polski, m.in. ,,Dania’’ (1851) czy ,,Matka Polka” (1857). Jest uznawana za duńską malarkę narodową. W Polsce znajduje się zaledwie jeden obraz artystki, będący w zbiorach Fundacji im. Ciechanowieckich na Zamku Królewskim w Warszawie. Już u szczytu sławy, zdobywając uznanie w Europie i na Bliskim Wschodzie, wielokrotnie odwiedzała Gdańsk, zawsze akcentując przywiązanie do tego nadmorskiego miasta. Zmarła 11 lipca 1881 r. w Kopenhadze.

Źródła: M. Paszylka-Glaza, Elizabeth Jerichau Baumann (1819–1881) – niezwykła malarka i kobieta, wykład w ramach cyklu Akademia Dawnego Gdańska, Instytut Kultury Miejskiej, 25 marca 2015 r., Gdańsk; Dansk Biografisk Lexikon, http://www.kvinfo.dk/side/170/bio/827/ (dostęp 04.10.2015).

oprac. Dominika Ikonnikow, Metropolitanka

Elizabeth Jerichau Baumann
Elizabeth Jerichau Baumann, Autoportret, 1848 r., Creative Commons.

 

Jadwiga Jędrzejowska
Jadwiga Jędrzejowska, fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-M-1879-3.

Jadwiga Jędrzejowska

Tenisistka, wielokrotna mistrzyni Polski, zdobywczyni wielu prestiżowych tytułów tenisowych. Urodziła się 15 października 1912 roku w Krakowie w biednej robotniczej rodzinie. Jako dziecko zaczęła zarabiać zbieraniem piłek na kortach tenisowych. Szybko okazało się, że sama jest utalentowaną tenisistką i już w wieku 12 lat zarabiała graniem, a w wieku 13 lat przyjęto ją do AZS. W wieku 15 lat wzięła udział w swoich pierwszych mistrzostwach Polski, w których wygrała złoty zegarek i neseser. W 1931 w trybie przyspieszonym zdała maturę, co pozwoliło jej wziąć udział w turnieju w Paryżu. W 1931 debiutowała w Wimbledonie. W 1932 roku osiągnęła swój pierwszy ogólnoświatowy sukces, pokonując Helenę Jacobs, drugą rakietę świata. W 1935 zaczęła reprezentować prestiżowy warszawski klub Legia, w 1937 toku otrzymała od władz Państwową Nagrodę Sportową. W 1937 roku dotarła do finału Wimbledonu oraz US Open, w 1939 roku grała w finale gry pojedynczej oraz wygrała zawody deblowe podczas turnieju Rolanda Garrosa. W trakcie II wojny światowej, mimo interwencji jej dawnego tenisowego partnera, króla Szwecji Gustawa, odmówiła wyjazdu z Polski. Z braku możliwości zarobku wraz z innymi sportowcami prowadziła „Gospodę pod Kogutem”. Po jej upadku zatrudniła się w fabryce butów bydgoskiego tenisisty Wejnerowskiego. Po wojnie wróciła na kort jako reprezentantka bydgoskiej Polonii. Występowała do 1968 roku. Zdobyła 65 tytułów mistrzyni Polski, była wimbledońską wicemistrzynią świata, deblową mistrzynią Francji, wicemistrzynią Ameryki, czterokrotną mistrzynią Londynu, Budapesztu, dwukrotną mistrzynią Austrii, Czechosłowacji, Rumunii, wicemistrzynią Grecji, Francji i Szwecji. Mimo nieprzychylności dużej części społeczeństwa, Watykanu, a nawet twórcy nowożytnej olimpiady Pierre’a de Coubertina do zawodowego uprawiania sportu przez kobiety, Jadwiga była ulubienicą publiczności. Jej postać stała się inspiracją do nakręcenia komedii romantycznej „Jadzia”. W 1936 i 37 roku została wybrana sportowcem roku w plebiscycie „Przeglądu Sportowego”, ogłoszono ją „Zasłużoną Mistrzynią Sportu” i dwukrotnie odznaczono Złotym Krzyżem Zasługi. W 1955 roku wydała wspomnienia zatytułowane Urodziłam się na korcie. Zmarła 28 lutego 1980 na raka krtani w Katowicach.

Źródło: M. Świerkosz, Gdzie jest Jadwiga Jędrzejowska, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom IV, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2012.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

 

 

Ilona Karmel

Pisarka i poetka, pierwsza powieściopisarka opisująca Zagładę z perspektywy kobiecej. Urodziła się 14 sierpnia 1925 roku w Krakowie jako Baila Karmel w rodzinie Hirscha i Simchy Mindli z domu Rosenbaum. Przeszła przez krakowskie getto oraz obozy w Płaszowie, Skarżysku-Kamiennej i Lipsku. Po wojnie dwa lata mieszkała w Sztokholmie, gdzie Czerwony Krzyż zapewnił jej leczenie i rehabilitację. Następnie wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych. Już w 1947 roku ukazał się jej tomik wierszy pisanych razem z siostrą Henryką Śpiew za drutami. Ukończyła Hunter College na Uniwersytecie Nowojorskim oraz Radcliffe College w Cambridge. W 1953 roku wydała swoją pierwszą powieść Stephania. W 1969 roku ukazała się następna, An Estate of Memory, która jest uważana za pierwszą powieść opisującą Zagładę z kobiecej perspektywy. W latach 1979–1995 Karmel wykładała na prestiżowej uczelni Massachusetts Institute of Technology. Zmarła na 30 października 2000 roku w Cambridge.  

Źródło: K. Czerwonogóra, Ilona Karmel. Obszar pamięci, [w:] Krakowski szlak kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom II, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2010.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Ilona Karmel
Ilona Karmel z siostrą Henryką. Fot. Eilat Gordin Levitan.

 

Maria Kietlińska
Maria Kietlińska. Fot. ze zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej.

Maria Kietlińska

Pamiętnikarka, autorka Wspomnień opisujących Kraków drugiej połowy XIX wieku. Przyszła na świat 12 kwietnia 1843 w Krakowie jako córka Marii z Lemańskich Mohr i Michała Mohra. Matka Kietlińskiej była potomkinią prezydenta Warszawy, właścicielką ziemską, należała do Towarzystwa Dobroczynności i zasiała w dzieciach zamiłowanie do historii Polski. Maria spędziła dzieciństwo w Krakowie i Niemczech, gdzie podróżowała m.in. do Lipska, Weimaru i Efrurtu. W Krakowie mieszkała w rodzinnej kamienicy przy ul. Gołębiej 5, dzieląc przestrzeń życiową z wybitnymi lokatorami, by wspomnieć Władysława Żeleńskiego, hrabiów Tarnowskich i pianistkę Marię Stojowską. Jako młoda dziewczyna Kietlińska uczęszczała na pensję do panny Szarłowskiej, gdzie szczególnie upodobała sobie naukę języków obcych. W 1869 roku Maria wyszła za mąż za Aleksandra Kietlińskiego i na czas trwania małżeństwa wyprowadziła się z Krakowa. Po śmierci męża zamieszkała z córką przy ul. Św. Marka 25. Jest autorką wspomnień, w których nakreśliła panoramiczny obraz dziewiętnastowiecznego Krakowa, w szczególności inteligencji i arystokracji. Sama doskonale znała ówczesną krakowską socjetę, do jej towarzystwa należała m.in. Helena Modrzejewska. We Wspomnieniach Kietlińska podejmowała tematy związane z sytuacją kobiet, przemocą domową wobec kobiet czy sytuacją rodzinną. Maria Kietlińska zmarła w 1927 roku.

Źródło: A. Pekaniec, Przez lornetkę. Wspomnienia Marii z Mohrów Kietlińskiej, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom II, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2010.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

 

Anda Kitschman
Anda Kitschman (z prawej), fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-K-9512

Anda Kitschman

Pierwsza polska dyrygentka, śpiewaczka, kompozytorka, jedna z pierwszych obrończyń praw autorskich. Urodziła się 9 grudnia 1895 w Wiedniu jako córka Elżbiety z Jakubowskich – śpiewaczki operowej i operetkowej i Adolfa Kitschmanna – tłumacza librett i śpiewaka. Ukończyła Cesarsko- Królewską Akademię Muzyczną w Wiedniu w klasach dyrygentury, wokalistyki oraz fortepianu. Jako dyrygentka debiutowała 8 sierpnia 1913 w warszawskim teatrze Nowości, dyrygując „Sumurum“ Fryderyka Freksa z udziałem Poli Negri, dla której skomponowała później własną pantonimę baletową pt. „Afrodyta“. W czasie I wojny światowej zmuszona była zarabiać na życie w kabarecie. W listopadzie 1916 zadebiutowała jako wokalistka w „Mirażu“, w kolejnych latach występowała w licznych kabaretach, m.in. w „Czarnym Kocie“ czy „Argusie“, kierowała też organizowanymi przez siebie kameralnymi zespołami wokalnymi. W czasie wojny związała się ze Lwowem, gdzie w 1916 rozpoczęła współpracę z Teatrem Miejskim. Zainspirowana lwowskim folklorem opracowała tomik „60 wesołych piosenek ludowych“. W 1918 współtworzyła kabaret „Czwórka“, w latach 1925–1926 współtworzyła awangardyzujący teatr Semafor. Podczas II wojny światowej mieszkała w Warszawie. W 1944 pracowała w teatrze Maska, który w tym samym roku został zlikwidowany. W związku ze śledztwem w sprawie Leona Schillera i Zofii Małynicz była aresztowana przez gestapo. Po wojnie zamieszkała w Krakowie. Już w 1945 dyrygowała w Teatrze Starym oraz została kierowniczką muzyczną Teatru Wesoła Gromadka (późniejszego Państwowego Teatru Młodego Widza). W latach 1946–47 komponowała na potrzeby założonego przez Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego i Mariana Eilego kabaretu „Siedem kotów“. W 1959 roku wycofała się z życia zawodowego. Zmarła 10 października 1967 roku, została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Źródło: P. Szkudlarek, Maestra w służbie podkasanej muzy. Anda Kitschman, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom V, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2013.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

 

ELŻBIETA KOOPMAN HEWELIUSZ
Elżbieta i Jan Heweliusz. Fot. ze zbiorów Wikimedia Commons.

ELŻBIETA KOOPMAN HEWELIUSZ

Pierwsza polska astronomka. Elżbieta Koopman urodziła się 6 marca 1647 roku w Gdańsku, w rodzinie zamożnych kupców pochodzących z Holandii. Otrzymała niezwykle staranne wykształcenie, znała biegle kilka języków. Interesowała się między innymi matematyką i astronomią, dziedzinami zarezerwowanymi wówczas wyłącznie dla mężczyzn. W wieku 16 lat poślubiła 52-letniego Jana Heweliusza, browarnika i astronoma. Zamieszkali razem na ul. Korzennej, w kamienicach należących do Heweliusza. Były to trzy sąsiadujące ze sobą budynki z obserwatorium astronomicznym na dachach. Platforma pod obserwatorium była obrotowa, co ułatwiało prace astronomom. Od początku małżeństwa Elżbieta nie tylko asystowała mężowi w obserwacjach (wspólnie odkryli 7 gwiazdozbiorów), ale też obsługiwała fachowo instrumenty pomiarowe, spisywała i kompletowała katalog gwiazd oraz wykonywała obliczenia. Ponadto korespondowała z europejskimi uczonymi, a w razie potrzeby wprowadzała poprawki do prac Heweliusza. Razem z mężem projektowała i urządzała nowoczesne obserwatorium astronomiczne. Samodzielnie przeprowadzała obserwacje z astronomami odwiedzającymi licznie pracownię Heweliuszów. Elżbieta i Jan byli równoprawnymi partnerami – rzecz niespotykana w XVII wieku. W pierwszym tomie Machiny niebieskiej, wydanym w 1673 roku, Heweliusz napisał, że choć miał wielu asystentów, to żona Elżbieta okazała się cennym współpracownikiem i najbardziej skrupulatnym obserwatorem. Uczony polegał całkowicie na ich wspólnych pracach. Elżbieta urodziła i wychowała czworo dzieci, jednocześnie prowadząc gospodarstwo domowe i zarządzając browarem męża. W 1679 roku pożar strawił cały ich dobytek i osiągnięcia wielu lat pracy. Doszczętnie spłonęło obserwatorium z biblioteką. Tylko dzięki Elżbiecie udało się odtworzyć dokumenty, co umożliwiło – po trudnej odbudowie – powrót do pracy astronomicznej. W 1687 roku Jan Heweliusz zmarł. Elżbieta poświęciła się bez reszty porządkowaniu i finalizowaniu wspólnych badań naukowych. Słynne dziś dzieło Heweliusza Prodromus Astronomiae, będące katalogiem 1564 gwiazd, Elżbieta dokończyła samodzielnie, wprowadzając liczne korekty. Następnie opublikowała tę księgę w roku 1690, dedykując ją królowi Janowi III Sobieskiemu. Dzieło podpisała: „Elżbieta, wdowa Heweliuszowa”. Podobnie podpisała też dwie kolejne prace opublikowane po śmierci męża: Katalog gwiazd stałych (1687) i Firmament Sobieskiego (1690). Elżbieta Koopman Heweliusz zmarła w 1693 roku. Pochowano ją w grobowcu rodzinnym w kościele św. Katarzyny w Gdańsku. Wybitny XVIII-wieczny uczony francuski François Arago napisał o niej: „Pełne czci wspomnienie należy się zawsze pani Heweliuszowej, pierwszej kobiecie jaką znam, która nie ulękła się wzięcia na siebie ciężaru astronomicznych obserwacji i obliczeń”. Na jej cześć nazwano jedną z mniejszych planet: 12625 Koopman (odkrytą w październiku 1960 roku), a także krater na planecie Wenus (znany pod nazwą Corpman).

Źródła: A. Januszajtis, W kręgu Heweliusza, [w:] „Urania. Miesięcznik Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii” 1983, nr 9; http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hevelius_Koopman.html [dostęp: 08.09.2015].

oprac. Anna Zielińska, Metropolitanka

Irena Kosmowska

Działaczka ludowa i oświatowa, nauczycielka, posłanka na sejm, redaktorka i publicystka. Urodziła się 20 grudnia 1879 roku w Warszawie. Uczęszczała na tajną pensję Zuzanny Morawskiej, a następnie do szkoły gospodarczej generałowej Zamojskiej dla córek ziemiańskich w Kuźnicach. W latach 1905–1908 studiowała historię i literaturę na Uniwersytecie we Lwowie. Pracowniczka wydawanego od 1907 roku czasopisma „Zaranie”, wokół którego skupiała się grupa postępowych działaczy chłopskich. Prowadziła tam dział kulturalno-oświatowy oraz korespondencję z czytelnikami. W 1911 roku dzięki jej staraniom zaczął ukazywać się dodatek „Świt – Młodzi Idą”, wokół którego skupił się postępowy ruch młodzieży wiejskiej. Rok później pojawił się kolejny redagowany przez nią dodatek „Sprawy Szkolne”, skupiony wokół zagadnień wiejskiej oświaty. Angażowała się w działalność Towarzystwa Kółek Rolniczych im. Staszica. Razem z Jadwigą Dziubińską opracowała założenia programowo-organizacyjne pierwszych szkół rolniczych. Przez lata marzyła o utworzeniu własnej szkoły. Cel został zrealizowany. W 1913 roku otworzyła szkołę gospodarczą dla dziewcząt w Krasieninie. Stała się jej „ukochanym dzieckiem”. Jako fundatorka miała głos decydujący w kwestii programu kształcenia i wychowania. „Często przebywa dłuższy czas w szkole, jest jej duszą i słońcem. Całymi godzinami wykłada, w wolnych chwilach od lekcji, miewa pogadanki i opowiadania, rozwija umysły i serca”. W 1915 roku została aresztowana przez władze carskie za działalność w „Zaraniu". Po pobycie w warszawskim więzieniu wywieziona do Moskwy i osadzona na Tagance. Dzięki wysiłkom rodziny zwolniona za kaucją. Po zwolnieniu spędziła dwa lata w Petersburgu, włączając się m.in. w działania Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny i prowadzenie kursu  przygotowawczego dla nauczycielek i ochroniarek. Po powrocie do kraju w 1918 roku zaangażowała się w prace Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie”. Znalazła się na liście członków Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, powstałego 7 listopada 1918 roku w Lublinie, zajmując w nim stanowisko wiceminister. Rok później została posłanką do Sejmu Ustawodawczego z okręgu lubelskiego. Wybierano ją w tym okręgu trzykrotnie, aż do roku 1930. Całe życie prowadziła bogatą działalność społeczną. Pełniła funkcję sekretarza w Polskim Towarzystwie Krajoznawczym. Uczestniczyła w pracach Instytutu Oświaty i Kultury im. Staszica, Towarzystwa Oświaty Demokratycznej „Nowe Tory” oraz Towarzystwa Kultury Polskiej. Współpracowała ze Związkiem Zawodowym Rolników, wspierała działalność Związku Młodzieży Wiejskiej RP. Przez wiele lat była nauczycielką w Państwowym Seminarium dla Nauczycielek Rzemiosł w Warszawie. W lipcu 1942 roku aresztowana przez gestapo we własnym mieszkaniu. Osadzona na Pawiaku, a następnie wywieziona do więzienia w Berlinie, gdzie zmarła 21 sierpnia 1945 roku.

Źródła: G. Kowalska, Irena Kosmowska, http://kobietynawsi.pl/Irena-Kosmowska [dostęp: 25.08.2015]; R. Kociowa, Irena Kosmowska, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1960.

oprac. Gosia Kowalska, Kobietynawsi.pl

Irena Kosmowska
Irena Kosmowska. Fot. ze zbiorów Wikimedia Commons.

 

Wanda Kragen
Okładka reportażu Wandy Kragen.

Wanda Kragen

Tłumaczka, pisarka i publicystka. Urodziła się 19 marca 1893 roku w Krakowie jako córka Adolfa Abrahama Fischlera i Amalii z domu Liebling. W 1911 roku ukończyła I Prywatne Gimnazjum Żeńskie w Krakowie i rozpoczęła studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1914 roku wyjechała na roczne studia do Wiednia. Absolutorium uzyskała w roku 1919. W latach 1929–1934 współpracowała  z „Nowym Dziennikiem”, publikując recenzje literackie i teatralne. W 1930 roku przeniosła się do Warszawy, gdzie poświęciła się pracy translatorskiej i twórczości literackiej. W 1932 roku wydała Pamiętnik Marii, w 1934 ukazał się jej reportaż z podróży do Związku Radzieckiego Dymy nad Azją. Po wojnie wróciła do Krakowa i współpracowała m.in. z “Przekrojem” i “Tygodnikiem Powszechnym”. Największe sukcesy odniosła w dziedzinie przekładu literatury pięknej: tłumaczyła z języka francuskiego, niemieckiego i angielskiego. W 1976 roku otrzymała nagrodę polskiego PEN Clubu za wybitne osiągnięcia translatorskie. Została także odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski w 1972 roku. Zmarła 27 lutego 1982 roku w Krakowie i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim.

Źródło: M. Wojciechowska, Wanda Kragen – tłumaczka, pisarka, podróżniczka, [w:] Krakowski szlak kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom III, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2011.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

 

Krystyna Krahelska
Krystyna Krahelska. Ekspozycja Muzeum Powstania Warszawskiego. Fot. Mateusz Opasiński, ze zbiorów Wikimedia Commons.

Krystyna Krahelska

Poetka, żołnierka, etnografka i harcerka związana z Lubelszczyzną w kilku okresach życia. Urodziła się 24 marca 1914 roku w rodzinie ziemiańsko-inteligenckiej w Mazurkach. Dom rodzinny Krahelskich uległ całkowitemu zniszczeniu w czasie I wojny światowej, co zmusiło rodzinę do wieloletniej wędrówki. Krystyna ukończyła gimnazjum w Brześciu nad Bugiem, a w 1932 r. przeniosła się do Warszawy, gdzie podjęła studia geograficzne. Po roku przeniosła się na nowo utworzony kierunek – etnografię polską, prowadzony przez prof. Cezarię Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejowiczową. Wakacje spędzała w rodzinnych Mazurkach, gdzie pisała wiersze, wyrażając zachwyt dla poleskiej przyrody. Od wczesnej młodości Krystyna angażowała się w działalność patriotyczną, należąc do Związku Harcerstwa Polskiego i prowadząc gromady zuchowe na terenie szkoły. Do harcerskich wspomnień odnosi się „Modlitwa harcerska”, której jest autorką. W czasie studiów poetka kilkakrotnie wykonywała pieśni regionalne na antenie Polskiego Radia w Wilnie i Warszawie.  W 1937 roku współpracowała z badaczem folkloru muzycznego, Julianem Pulikowskim, zbierając pieśni i melodie instrumentalne w Nowogródzkiem. W czasie studiów Krystyna otrzymała od prof. Ludwiki Nitschowej propozycję pozowania do pomnika warszawskiej Syrenki. Rzeźbiarka przyjmując zlecony jej przez Starzyńskiego projekt pomnika Syreny warszawskiej zdecydowała, że wzorem dla monumentu powinna być silna, mocna dziewczyna, a nie rusałka. We wrześniu 1939 w oblężonej stolicy Krahelska działała w ramach obrony cywilnej. Od grudnia walczyła w konspiracyjnym Związku Walki Zbrojnej, a później w Armii Krajowej. Pracowała jako sanitariuszka oraz łączniczka przewożąca broń, amunicję i rozkazy. W latach okupacyjnych uczestniczyła w konspiracyjnym życiu artystycznym. Śpiewała na koncertach, pisała wiersze i piosenki żołnierskie. Najbardziej znany utwór „Hej, chłopcy, bagnet na broń” napisała w styczniu 1943 dla żołnierzy „Baszty”. Krystyna brała udział w powstaniu warszawskim pod pseudonimem „Danuta”. 1 sierpnia w momencie ratowania rannego kolegi została postrzelona w klatkę piersiową. Była operowana w szpitalu powstańczym, jednak w wyniku zadanych ran zmarła nad ranem 2 sierpnia. Pośmiertnie została odznaczona Krzyżem Walecznych.

Źródło: A. Uljasz, Krystyna Krahelska. Poetka i żołnierz, „Lublin. Kultura i społeczeństwo”, 2009, nr 1(24), s. 39–41.

oprac. Julita Maciocha, Fundacja HerStory

Amalia Krieger

Krakowska fotografka, pierwsza kobieta wykonująca ten zawód w Krakowie. Przyszła na świat 8 grudnia 1845 roku w Lipniku w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Była córką Ignacego (Izaka) Kriegera i Hani (Anny) z Thierbergerów. Prawdopodobnie odbyła edukację; wiadomo, że potrafiła czytać i pisać. W 1859 roku rodzina Kriegerów przeniosła się do Krakowa, gdzie ojciec otworzył zakład fotograficzny, w którym zajmował się głównie typową fotografią portretową. W 1889 roku, po śmierci ojca Amalii, zakład fotograficzny oficjalnie przejął starszy brat Amalii, Natan. Amalia prawdopodobnie od samego początku funkcjonowania zakładu aktywnie uczestniczyła w jego prowadzeniu, z czasem stając się jego współwłaścicielką, a ostatecznie właścicielką. Zdjęcia autorstwa rodzeństwa Kriegerów ukazywały się w „Roczniku Krakowskim“ czy „Bibliotece Krakowskiej“. Z powodów marketingowych większość zdjęć sygnowana była nazwiskiem Ignacego Kriegera. Od 1909 roku Amalia była jedną z dwóch kobiet – członkiń Stowarzyszenia Fotografów Przemysłowych, wstąpiła także do Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. W ówczesnych czasach kobiety parające się zawodowo fotografią stanowiły rzadkość, wyjątkiem były kobiece zakłady Jadwigi Golczówny i Marii Nowaczyńskiej działające w Warszawie. W 1926 roku Amalia utworzyła fundację poświęconą opiece nad fotografiami Kriegerów, by zadbać o spuściznę swojej rodziny. Całe wyposażenie pracowni i kilka tysięcy klisz trafiło najpierw do Muzeum Przemysłowego, następnie do Biblioteki Akademii Sztuk Pięknych i Muzeum Historycznego. Niestety, wyposażenie atelier zaginęło, a zbiór klisz uległ rozproszeniu. Mimo to, wiele z fotografii sygnowanych nazwiskiem Krieger przetrwało do dziś i stanowi unikalny zapis życia Krakowa przełomu wieków. Amalia Krieger zmarła 21 września 1928 roku i została pochowana na cmentarzu żydowskim przy ul. Miodowej w Krakowie.

Źródło: O. Kruk, Amalia Krieger. Pionierka krakowskiej fotografii, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom III, pod. red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2011.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

Amalia Krieger
Amalia Krieger, fot. ze zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

MARCELINA KULIKOWSKA

MARCELINA KULIKOWSKA

Poetka, pedagożka, pisarka, reporterka, działaczka emancypacyjna. Urodziła się 4 lutego 1872 roku w Biełosówce na Podolu w rodzinie ziemiańskiej. Ukończyła gimnazjum w Warszawie, a następnie studia przyrodnicze na Uniwersytecie Genewskim. Po studiach zamieszkała w Krakowie, gdzie podjęła studia historyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Pracowała jako nauczycielka w pierwszym prywatnym gimnazjum żeńskim w Krakowie, założonym przez Towarzystwo Szkoły Gimnazjalnej Żeńskiej. W 1905 roku została zwolniona z pracy w atmosferze skandalu, po tym jak odmówiła zaprowadzenia uczennic na mszę ze względu na swoją bezwyznaniowość. Była współzałożycielką Towarzystwa Uniwersytetu Ludowego im. Adama Mickiewicza, w którym zajmowała się tworzeniem bibliotek ludowych i kierowała działalnością wydawniczą. Organizowała i wygłaszała również odczyty na wiecach oświatowych. Debiutowała w 1906 roku tomem poetyckim Dzisiejszym dniom, w 1908 roku została wydana jej powieść W promieniach. Od 1907 roku wspólnie z Heleną Witkowską wydawały Czytania historyczne – edukacyjne zeszyty dla uczniów i uczennic oraz nauczycieli i nauczycielek wiejskich. W latach 1907–1910 współpracowała z „Kurierem Lwowskim”, była jedną z pierwszych kobiet wykonujących zawód reporterki. Podróżowała po Śląsku i Kaszubach, zachowała się jej prośba o wydanie legitymacji „Kuriera”, ponieważ osoby, z którymi rozmawiała, nie wierzyły, że jako kobieta pisze reportaże prasowe. Miała poglądy socjalistyczne, współpracowała ze środowiskiem emancypantek, m.in. z warszawskim „Sterem”. Cierpiała na neurozę, którą próbowała wyleczyć, odbywając liczne podróże do wielu europejskich uzdrowisk. Popełniła samobójstwo 19 czerwca 1910 roku w swoim domu przy ul. Pijarskiej 3 w Krakowie i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim. Pośmiertnie, w roku 1911, zostały wydane: jej dziennik Z dziejów duszy, zbiór reportaży Z wędrówek po kraju, zbiór nowel Frania, dziecko śmierci i tom poetycki Barwy duszy. Jej twórczość została przypomniana w 2001 roku przez Annę Wydrycką, która opracowała tom Poezje.

Źródło: A. Brożkowska, Strzał w serce, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

MARCELINA KULIKOWSKA
Marcelina Kulikowska, fot. z tomu Poezje

 

Bronisława Lasocka
Bronisława Lasocka. Fot. ze zbiorów Cyfrowego Archiwum Tradycji Lokalnej prowadzonego przez Miejską Bibliotekę Publiczną w Milanówku.

Bronisława Lasocka

Nieformalna założycielka Milanówka. Dysponujemy niewielką liczbą źródeł dotyczących jej życia. Urodziła się w 1835 roku w Mszczonowie jako córka małżonków Łuszczewskich. Początkowo wiodła życie typowe dla kobiety z jej klasy społecznej w XIX wieku. Wyszła za mąż za Leona Adriana Lasockiego, właściciela majątku Brochów na Mazowszu. Miała z nim z nim trójkę dzieci. Życiowe komplikacje pojawiły się wraz z wybuchem powstania styczniowego, w które zaangażował się jej mąż. Wskutek upadku zrywu Lasocki skazany został na zesłanie. Bronisława planowała dołączyć do niego na Syberii, ale plany pokrzyżowała śmierć męża. Wówczas niespełna trzydziestoletnia wdowa z trójką małych dzieci znalazła się w bardzo trudnym położeniu. Musiała sama zatroszczyć się o utrzymanie rodziny w sytuacji podwójnie skomplikowanej. Po pierwsze, rodzinnym dobrom Brochów groziła konfiskata (jako kolejna represja za udział w styczniowym zrywie). Po drugie, skuteczne zarządzanie dobrami w czasach, kiedy wprowadzano uwłaszczenie, udawało się tylko niewielu ziemianom. Jej dramatyczne położenie było udziałem wielu kobiet w tamtych latach. Lasocka jednak wykazała się niezwykłą zaradnością, dzięki której udało się w tych  niesprzyjających warunkach, nadal utrzymywać rodzinę z dochodów, jakie przynosił majątek ziemski. To czyni z niej kobietę wyjątkową jak na tamte czasy. W celu usprawnienia zarządzania majątkiem oraz prawdopodobnie po to, aby uniknąć konfiskaty dóbr, sprzedała trzystuhektarowy Brochów i nabyła o połowę mniejszy Milanówek. Przeniosła się tam wraz z dziećmi. Począwszy od 1867 roku, przez kolejne dwadzieścia dwa lata skutecznie w nim gospodarowała. Miała jednak świadomość, że jej sukces jest dość nietypowy jak na trudne czasy drugiej połowy XIX wieku i dlatego aktywnie angażowała się w pomoc rodzinom powstańców, którym powiodło się gorzej. W tym czasie dzielnie zmagała się z kolejnymi dramatami, jakie przynosiło jej życie. Najpierw była to śmierć 15-letniej córki. Później nastały kłopoty finansowe starszego syna i jego ucieczka przed wierzycielami za granicę. W 1889 zdecydowała się sprzedać dobra Milanówek młodszemu synowi Michałowi Lasockiemu, zastrzegając sobie jednak dwadzieścia dwa tysiące rubli na hipotece jako zabezpieczenie swojego kapitału. Michał wkrótce utworzył spółkę, która dokonała podziału folwarku na działki, rozpoczynając tym samym oficjalną historię Milanówka jako letniska. Podwarszawskie letnisko powstawało na oczach dawnej właścicielki dóbr, która nadal zamieszkiwała wraz z rodziną syna w swoim majątku. Bronisława Agnieszka Lasocka zmarła w 1921 roku w Milanówku i została pochowana w grobie rodzinnym na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Źródło: A. Markiewicz, Bronisława Agnieszka Lasocka – kobieta, o której chciałabym wiedzieć więcej, [w:] Milanowianki, pod red. A. Ostrowskiej, Milanowskie Centrum Kultury, Milanówek 2014. 

oprac. Agata Markiewicz, Milanowianki 

 

 

Antonina Leśniewska

Farmaceutka i działaczka społeczna, żyła w latach 1866–1937. Wpadła na genialny pomysł wsparcia kobiet farmaceutek: połączyła kształcenie młodych dziewcząt w tym zawodzie z zapewnieniem im pracy, możliwie niezależnej od wpływu przeciwników kobiet-aptekarek, oraz wpływów zamkniętego, zmaskulinizowanego dotąd środowiska aptekarskiego. W 1901 roku założyła w Petersburgu aptekę prowadzoną przez kobiety. To kobiety zarówno przygotowywały sprzedawane w niej lekarstwa, jak i prowadziły sprzedaż, wykonywały wszystkie niezbędne prace potrzebne do funkcjonowania apteki. Apteka była chwalona również w prasie zagranicznej. Jednak mierzyła się także z przejawami mizoginii: zdarzały się najścia agresywnych przeciwników pracy kobiet w farmacji. Leśniewska nie poddawała się jednak. W 1902 roku otworzyła szkołę aptekarską dla kobiet w Petersburgu. Nowatorstwo jej polegało także na tym, że uczennice mogły się nie tylko doskonale wykształcić, ale także znaleźć praktyczne doświadczenie i zatrudnienie w działającej już kobiecej aptece.

Nauka w szkole aptekarskiej dla dziewcząt trwała dwa lata. Szkoła cieszyła się popularnością wśród mieszkanek Europy. W latach 1902–1916 w szkole Leśniewskiej wykształciło się niemal 300 farmaceutek, w tym m. in. Polki, Rosjanki, Litwinki i Łotyszki. Po rewolucji w Rosji Antonina Leśniewska zamieszkała w Warszawie. Tutaj także założyła aptekę, a raczej Aptekę Marszałkowską. W 1933 roku uzyskała ona koncesję. Mieściła się przy ulicy Marszałkowskiej 72. Więcej o historii i herstorii farmacji można się dowiedzieć w Muzeum Farmacji w Warszawie, którego patronką jest Antonina Leśniewska.

oprac. Agnieszka Sosińska

Antonina Leśniewska
Antonina Leśniewska. Fot. ze zbiorów Muzeum Farmacji w Warszawie.

Maria Lipszyc-Balsigerowa

Działaczka społeczna i polityczna. Pionierka polskiej socjologii empirycznej. Urodziła się w Bochni jako Malka Lipschütz prawdopodobnie 15 lipca 1870 lub 1876 roku. W drugiej połowie lat 90. rozpoczęła studia ekonomiczne w Berlinie, które kontynuowała na wydziale prawa Uniwersytetu Zuryskiego, gdzie w 1901 uzyskała dyplom doktory nauk społecznych na podstawie dysertacji napisanej pod opieką naukową Heinricha Herknera,jednego z założycieli Niemieckiego Towarzystwo Socjologicznego. Już podczas studiów zaangażowana w kwitnący w tamtym okresie studencki ruch socjalistyczny, interesowała się problematyką socjalną, problemami społecznymi, w tym bezrobociem oraz migracjami. W 1899 wstąpiła do zuryskiej sekcji Zagranicznego Związku Socjalistów Polskich, przekształconego wkrótce w Oddział Zagraniczny PPS. W pierwszych latach XX w. pisała do polskich lewicowych pism: „Ogniwa” i „Naprzodu”. Bardzo aktywna również na polu emancypacji kobiet – od 1903 utrzymywała kontakty ze środowiskiem krakowskich emancypantek. Wielokrotnie wspominana w „Nowym Słowie” jako współpracowniczka działu społecznego. Jedna z współautorek Głosu kobiet w kwestyi kobiecej, w którym opublikowała analizę porównawczą pt. Stanowisko kobiety wobec prawa cywilnego, uwzględniającą wprost społeczno-kulturowy kontekst powstawania systemów normatywnych oraz ich wpływ na stosunki społeczne. Pracowała też nad zmianami w austro-węgierskim kodeksie cywilnym. W 1903 wyszła za mąż za kolegę ze studiów Hermana Balsigera. Rok później urodziła ich jedyną córkę Jadwigę (zm. 1916 r.), z którą po rozstaniu z mężem w 1908 wyjechała do Krakowa, gdzie spędziła ok. 10 lat życia. W okresie krakowskim wykładała ekonomię i socjologię na Uniwersytecie Ludowym im. A. Mickiewicza. Należała do Organizacji Kobiecej Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej, pracowała w Polskim Towarzystwie Emigracyjnym. Pisała dla „Polskiego Przeglądu Emigracyjnego” i „Jedności Robotniczej”. W początkach II RP przeprowadziła się do Warszawy, gdzie podjęła pracę w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej. Później współpracowała m.in. z Polskim Towarzystwem Pomocy Społecznej. Należała do PPS i MOPR. W latach 30. angażowała się też w lokatorski ruch spółdzielczy. Jest zasłużoną dla nauki polskiej tłumaczką tekstów z dziedziny nauk społecznych. Sama publikowała artykuły często oparte na analizach porównawczych sytuacji w krajach europejskich. Jako socjolożka, tworzyła nowatorskie standardy prowadzenia badań empirycznych. Współpracowała głównie z Instytutem Gospodarstwa Społecznego, wydawcą Społecznych skutków bezrobocia wśród fizycznych robotników przemysłowych m.st. Warszawy w świetle ankiety roku 1931/1932, opracowania wzorowego dla badań tej tematyki. Losy Balsigerowej z końca lat 30. i okresu wojny nie są znane, aż do aresztowania przez gestapo w maju 1943. Wiadomo, że zostania osadzona na Pawiaku, skąd wywieziono ja do Ravensbrück. Tam zmarła prawdopodobnie 29 czerwca 1944 roku.

Źródło: Z. Noworól, Maria Lipszyc-Balsigerowa – pionierka polskiej socjologii empirycznej, [w:] Obserwatorki z wyobraźnią. Etnograficzne i socjologiczne pisarstwo kobiet, pod red. G. Kubicy i K. Majbrody, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2014, s. 361–379.

oprac. Zofia Noworól

Maria Lipszyc-Balsigerowa
Reklama Głosu kobiet w kwestii kobiecej w "Nowym Słowie"

Cywia Lubetkin

Działaczka lewicy syjonistycznej. Urodziła się 9 listopada 1914 roku w Betnie w rodzinie kupieckiej. Już jako nastolatka zaangażowała się w działalność i dołączyła do syjonistyczno-lewicowej organizacji Frajhajt. Jej działalność wiązała się z pracą w kibucu, ale pracowała też na rzecz organizacji syjonistycznych, takich jak Frajhajt, Ha-Chaluc czy Dror. Jeszcze przed wybuchem wojny była jedną z delegatek 21. Kongresu Syjonistycznego w Genewie. Po wybuchu II wojny światowej mieszkała w Kowlu i Lwowie. W 1940 roku Cywia Lubetkin przeniosła się do Warszawy i podjęła działania w siedzibie Droru przy ul. Dzielnej 34, gdzie odpowiedzialna była za stworzenie i utrzymanie sieci kontaktów między gettami. W getcie warszawskim stała się też jedną z inicjatorek młodzieżowej organizacji zbrojnej – Antyfaszystowskiego Bloku. Podczas Wielkiej Akcji Likwidacyjnej w getcie warszawskim była jedną z inicjatorek zawiązania Żydowskiej Organizacji Bojowej. Wraz z organizacją brała udział w dwóch zbrojnych wystąpieniach przeciwko nazistom: w styczniu 1943 roku i podczas powstania w getcie warszawskim w kwietniu i maju 1943 roku. Na początku maja wraz z wycofującymi się bojowcami trafiła do bunkra przy Miłej 18. 10 maja 1943 roku została wydelegowana przez dowództwo do nawiązania kontaktu z bojownikami w innych bunkrach oraz by znaleźć sposób ewakuacji dla ludzi pozostałych w getcie. Tego samego dnia bunkier na Miłej został wykryty i większość przebywających w nim osób zginęła. Po wydostaniu się z getta kanałami wraz z resztką bojowników, Cywia Lubetkin rozpoczęła życie w ukryciu „po aryjskiej stronie” i podjęła współpracę z Armią Ludową. W trakcie powstania warszawskiego walczyła nadal jako członkini ŻOBu, w AL przyjmując pseudonim Celina. Po zakończeniu wojny i wyzwoleniu zaangażowana była dalej w ruch syjonistyczny. W styczniu 1945 roku wróciła do Warszawy, by tam odnaleźć ocalałych z Zagłady i namówić ich do emigracji do powstającego wówczas państwa Izrael. W 1946 roku nielegalnie udało jej się do Palestyny dostać, gdzie założyła kibuc Lochamej ha-Getaot (Dom Bojowników Gett). W 1961 roku jako świadkini wzięła udział w procesie Adolfa Eichmana w Jerozolimie. Pod koniec życia spisała swoje wspomnienia po hebrajsku w książce Zagłada i powstanie – polskie tłumaczenie ukazało się w 1999 roku. Zmarła 11 lipca 1978 roku w kibucu Dom Bohaterów Gett w wieku sześćdziesięciu czterech lat. 

Źródła: B. Engelking, J. Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Warszawa 2013; E. Janicka, Festung Warschau. Raport z oblężonego miasta, Krytyka Polityczna, Warszawa 2011.

oprac. Natalia Judzińska

Cywia Lubetkin
Cywia Lubetkin. Fot. ze zbiorów Wikimedia Commons.

Tamara Łempicka

Jedna z najważniejszych artystek nurtu art déco, znana za granicą jako Tamara de Lempicka, przyszła na świat jako Maria Górska prawdopodobnie w 1896 lub 1898 roku. Dzieciństwo spędziła w Warszawie, wychowywana przez matkę i babkę. W 1914 roku zamieszkała u krewnych w Petersburgu, gdzie zapisała się na kursy prowadzone na Akademii Sztuk Pięknych oraz poznała Tadeusza Łempickiego, z którym w 1916 roku wzięła ślub; w tym samym roku urodziła córkę (Marię Krystynę, nazywaną Kizette). Po wybuchu rewolucji październikowej (1917) rodzina zdecydowała się na ucieczkę za granicę. Ostatecznie osiedli w Paryżu, gdzie Łempicka – namawiana przez studiującą architekturę siostrę – podjęła naukę w prywatnej szkole artystycznej Academie Ranson, najpierw w pracowni Maurice’a Denisa, a następnie Andre Lhote’a. Czerpała inspiracje zarówno od dawnych mistrzów, jak i ze współczesnych nurtów, dzięki czemu wypracowała własny, oryginalny styl malarski. Jej twórczość doskonale wpisała się w nurt art déco i szybko trafiła w gusta paryskich klientów. W latach 20. i 30. artystka stała się rozchwytywaną portrecistką, szczególnie cenioną przez zamożną burżuazję. Brała udział w licznych wystawach w Paryżu i za granicą, m.in. w Mediolanie i Pittsburghu. W tym okresie powstało także jedno z jej najsłynniejszych dzieł, Autoportret za kierownicą (Tamara w zielonym Bugatti), którego reprodukcja znalazła się na okładce magazynu „Die Dame”. Aby zrealizować wszystkie zamówienia, Łempicka malowała po kilkanaście godzin dziennie. W krytykach wzbudzała mieszane uczucia, zarzucano jej m.in. zbyt odważne eksponowanie na obrazach kobiecego ciała: sprężystego, młodego, często naładowanego erotyzmem. Wszelkie „kontrowersje” tylko zwiększyły popularność malarki, której twórczość splatała się ściśle z jej dekadenckim życiem prywatnym, licznymi romansami oraz otwartą biseksualnością. W 1938 roku, w obliczu coraz bardziej napiętej sytuacji politycznej ogarniającej Europę, Łempicka zdecydowała się – wspólnie z drugim mężem, baronem Raoulem Kuffnerem – na wyjazd do Stanów Zjednoczonych. W latach 40. w Hollywood początkowo powtórzyła paryski sukces portrecistki oraz zyskała rozgłos dzięki świadomie kreowanej legendzie artystki-dekadentki. Zmiany w sztuce powojennej sprawiły jednak, że wypracowana przez nią estetyka przestała być interesująca. Malarka bez powodzenia eksperymentowała z nowymi prądami artystycznymi. Po śmierci męża w 1962 roku przeniosła się najpierw do Teksasu, a następnie do Cuernavaca w Meksyku, gdzie zmarła 18 marca 1980 roku.

Źródła: A. Morawińska, Tamara Łempicka, [w:] Artystki polskie. Katalog wystawy, pod red. A. Morawińskiej, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 1991; M. Wróblewska, Tamara Łempicka (Tamara de Lempicka), „Culture.pl”, 21 września 2010, http://culture.pl/pl/tworca/tamara-lempicka-tamara-de-lempicka (dostęp: 20 marca 2017).

oprac. Karolina Dzimira-Zarzycka

Tamara Łempicka
Tamara Łempicka (1929), fot. Dora Kallmus.

Maria Maniakówna

Działaczka Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici” i ruchu ludowego, historyczka, redaktorka, publicystka. Urodziła się 5 kwietnia 1911 r. w Przemykowie na Kielecczyźnie, w chłopskiej rodzinie z tradycjami społecznikowskimi. Po ukończeniu szkoły powszechnej kontynuowała naukę w Państwowym Gimnazjum im. N. Żmichowskiej w Warszawie. W tym czasie trafiła w szeregi ZMW RP „Wici” i została oddaną orędowniczką wiciarskich idei: demokracji, poszanowania człowieka i egalitaryzmu. Podczas studiów historycznych na Uniwersytecie Warszawskim wstąpiła do Związku Młodzieży Ludowej, była członkinią Zarządu i sekretarzem warszawskiego koła ZMW RP, a od 1931 r. Stronnictwa Ludowego. Po ukończeniu studiów pracowała w archiwum Instytutu Najnowszej Historii Polski. W 1937 r. weszła do Zarządu Głównego ZMW RP, została przewodniczącą Komisji Koleżanek i redaktorką ukazującego się w tygodniku „Wici” działu „Wiciarka” poświęconego kwestiom emancypacji kobiet na wsi. Wykładała na kursach, konferencjach. Wraz z wybuchem wojny została zmobilizowana przez Przysposobienie Wojskowe Kobiet. Gdy tylko Stronnictwo Ludowe zorganizowało własny ruch oporu „Roch”, przystąpiła do jego formacji wojskowej – Batalionów Chłopskich. W Komendzie Głównej BCh objęła funkcję szefa łączności i kolportażu. Jesienią 1941 r. „wpadła” z walizką wypełnioną prasą podziemną. Trafiła na Pawiak. Brutalnie przesłuchiwana przez gestapo nie ujawniła żadnych danych. Rok później została wywieziona do obozu w Auschwitz. W 1943 r. na 7 miesięcy trafiła do bunkra śmierci, a swój powrót do obozu w Brzezince nazwała „zmartwychwstaniem”. 28 października 1944 r. dołączyła do transportu do Ravensbrück, skąd została uwolniona 25 kwietnia 1945 r. przez Szwedzki Czerwony Krzyż. Zarówno w więzieniu, jak i obozach uczestniczyła w działaniach konspiracyjnych. Po wojnie zaangażowała się w odbudowę Stronnictwa Ludowego oraz ZMW RP „Wici”. Okres stalinizmu był dla niej nie do zaakceptowania. W 1948 r. ZMW RP „Wici” został rozwiązany. Maria podjęła pracę w Komisji Historycznej przy NK PSL-Odrodzenie archiwizującej materiały dotyczące ruchu ludowego. Od 1953 roku pracowała w Zakładzie Historii Najnowszej Instytutu Historii PAN. Angażowała się w działania społeczne m.in. Towarzystwa Uniwersytetów Ludowych, Chłopskiego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, Towarzystwa Burs i Stypendiów. Dzięki jej zaangażowaniu w rodzinnej wsi powstało przedszkole i świetlica. W 1955 r. została kierowniczką Redakcji Historycznej w Ludowej Spółdzielni Wydawniczej. W latach 1957–61 była posłanką w Sejmie. W 1964 r. została zatrudniona w Zakładzie II Wojny Światowej Instytutu Historii PAN. Kilka lat poświęciła na intensywną pracę nad zbiorowym wydaniem 3-tomowej „Encyklopedii Ruchu Ludowego”. Cały czas brała udział w życiu politycznym Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i organizacji kombatanckich. Angażowała się w wiele inicjatyw wydawniczych LSW poświęconych kluczowym postaciom ruchu ludowego. Zmarła 4 marca 1998 r. w Warszawie.

Źródła: Z ludźmi ku ludziom. Wspomnienia o Marii Maniakównie, pod red. M. Biernackiej, Z. Mierzwińskiej-Szybkiej, S. Młodożeniec-Warownej, Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Warszawa 2000.

Oprac. Gosia Kowalska, Kobietynawsi.pl 

Maria Maniakówna
Maria Maniakówna. Fot. ze strony Internetowego Kuriera Proszowickiego.

Alina Margolis-Edelman

Lekarka i działaczka społeczna. Urodziła się w 1922 roku w Łodzi, w żydowskiej rodzinie o lewicujących tradycjach. Jako kilkuletnia dziewczynka stała się pierwowzorem Ali ze słynnego Elementarza Mariana Falskiego, zaprzyjaźnionego z jej matką Anną. W czasie II wojny światowej trafiła do warszawskiego getta, gdzie pobierała nauki w Żydowskiej Szkole Pielęgniarek prowadzonej przez Lubę Blum-Bielicką. Brała udział w powstaniu w getcie, a później w powstaniu warszawskim, za co została odznaczona Krzyżem Walecznych. Udając sanitariuszkę Czerwonego Krzyża, wyniosła z płonących ruin stolicy Marka Edelmana – przyszłego męża. Wspomnienia z tego okresu opisała w wydanej w 1994 roku Ali z elementarza – tytuł lektury nie zdradza jej przerażającej treści, na którą składają się historie głodu, śmierci i wyborów moralnych okresu Zagłady. Po wojnie wróciła do Łodzi, gdzie skończyła medycynę i pracowała jako pediatra oraz prowadziła działalność badawczą. Jej syn Aleksander wspomina: „Była wciąż zajęta. Albo organizowała poradnie i kolonie dla dzieci cukrzycowych, albo poradnie nerkowe dla dzieci, albo pisała prace naukowe i wyjeżdżała na stypendia”. Była nadzieją polskiej pediatrii, jednak na fali antysemickiej kampaii rozpętanej w 1968 roku nie została dopuszczona do obrony habilitacji. Zdecydowała się wyjechać wraz z dziećmi do Francji, gdzie budowała karierę od zera, zaczynając od monotonnej pracy laborantki analizującej krew szczurów i zarabiając na utrzymanie dodatkowymi dyżurami. Wspominała ten okres jako najgorszy w życiu. Pozycję zawodową odzyskała po pięciu latach, z czasem została szefową oddziału chemodializy, lecz w tym czasie jej łódzcy koledzy zdążyli już zdobyć profesury. We Francji zaangażowała się w działalność społeczną w organizacji Lekarze bez Granic – wszystkie urlopy wykorzystywała na wyjazdy w zapalne miejsca. Po 1980 roku współtworzyła organizację Lekarze Świata. Pracowała m.in. w Wietnamie (gdzie wyławiała z morza uchodźców, tzw. boat people), Czadzie, Afganistanie, Salwadorze, Bośni i Hercegowinie (na Bałkanach współtworzyła ośrodek pomocy ofiarom gwałtów). W czasie stanu wojennego w Polsce pomagała opozycji demokratycznej. Organizowała także staże dla polskich lekarzy oraz pomoc dla osób, które w Polsce nie mogły liczyć na skuteczne leczenie. Wysyłała dary dla polskich szpitali, w których w tamtym okresie brakowało leków. Pełniła funkcję prezeski Association Cahiers Littéraires, pierwszego wydawcy kwartalnika „Zeszyty Literackie”. W 1991 roku założyła Fundację Dzieci Niczyje, w której władzach zasiadała do śmierci. Od kilku lat osobom zasłużonym w pomocy krzywdzonym dzieciom przyznawana jest Nagroda im. Aliny Margolis-Edelman. Zmarła w Paryżu w 2008 roku.

Źródła:W. Bereś, K. Bumetko, Marek Edelman. Życie. Po prostu, Świat Książki, Warszawa 2008; A. Edelman, O rodzicach, „Zeszyty Literackie”, 2014, nr 125.

oprac. Ewa Kamińska-Bużałek, Łódzki Szlak Kobiet

Alina Margolis-Edelman
Alina Margolis-Edelman. Fot. ze zbiorów prywatnych Anny i Aleksandra Edelmanów.

 

Aniela Milewska
Aniela Milewska, strona tytułowa debiutu literackiego, dramatu Anna, fot. ze zbiorów Jagiellońskiej Biblioteki Cyfrowej.

Aniela Milewska

Działaczka społeczna, publicystka, autorka dramatów i powieści. Urodziła się 25 marca 1841 roku, dzieciństwo spędziła w rodzinnym majątku w Mikorzynie pod Koninem, tam też otrzymała wykształcenie. Urodzona w rodzinie ziemiańskiej, dostrzegała konieczność dbania o edukację dla wszystkich, niezależnie od społecznej przynależności. Do momentu wybuchu powstania styczniowego podejmowała inicjatywy służące edukacji różnych społeczności z najbliższego otoczenia: służących, dzieci z rodzin chłopskich oraz sierot. Podczas powstania prowadziła opiekę medyczną w szpitalu dla powstańców; bezpośrednią reakcją na powstanie był pierwszy wierszowany utwór, wydany w 1878 roku Zygmunt, natomiast opublikowana w 1873 roku Anna to drukowany debiut literacki autorki. W kolejnych latach zostają wydane: komedia Pan Władysław (1876); powieści: Matka artysty (1879), Rozstajne drogi (1881), Sieroce dzieje, Pamiętnik garbuska (1882). Myśl społeczna zawarta w utworach literackich znajdowała odzwierciedlenie także w publicystyce. Milewska na stałe współpracowała z czasopismami poznańskimi („Warta”, „Dwutygodnik dla kobiet”, „Dom Polski”), do których regularnie nadsyłała korespondencję. Skierowane do ziemiaństwa wielkopolskiego artykuły charakteryzowały szkolnictwo w zaborze rosyjskim oraz proces rusyfikacji. W cyklu Pogadanka o wychowaniu, ukazującym się w „Dwutygodniku dla kobiet”, wskazywała m.in. na konieczność edukacji kobiet, ich wykształcenia i przygotowania zawodowego oraz na ogromną rolę, jaką w czasie zaborów odgrywało wychowanie domowe. Milewska publikowała także edukacyjne powiastki historyczne przeznaczone dla społeczności wiejskiej, wśród których najobszerniejszą jest Wojna szwedzka. W latach 1890–1893 przesyłała do „Głosu” korespondencje z Konina i okolic, gdzie prowadziła działalność edukacyjną wśród ludności wiejskiej. Późne utwory Milewskiej to Nasze Panny, Powieści na tle życia mieszczańskiego (1894) oraz Studentka (1896). Ostatnia powieść to historia kobiety, łamiącej stereotypy i konwenanse, by dowieść swej samodzielności i niezależności. Zmarła 10 grudnia 1896 roku w warszawskim szpitalu, została pochowana na Powązkach.

Źródła: J. Chociszewski, Słów kilka o pracach literackich Anieli Milewskiej, „Dwutygodnik dla kobiet”, 1884, nr 1;  Polski Słownik Biograficzny, pod red. W. Konopczyńskiego, t. XXI, Wyd. Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1976.

oprac. Dagmara Lis, Kolektyw Aleje Bibianny

 

Helena Modrzejewska
Helena Modrzejewska. Fot. Melecjusz Dutkiewicz.

Helena Modrzejewska

Aktorka teatralna, znana głównie z ról szekspirowskich. Urodziła się 12 października 1840 roku w Krakowie jako Helena Jadwiga Misel. Uczyła się na pensji do 1850 roku, a następnie u sióstr prezentek. W 1861 roku zamieszkała w Bochni, gdzie zadebiutowała w amatorskim przedstawieniu. Rok później zagrała w teatrze we Lwowie. Od 1865 roku pracowała w Teatrze Krakowskim (obecnie Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej). W 1868 roku podpisała kontrakt z Warszawskimi Teatrami Rządowymi. W 1876 roku wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, gdzie posługiwała się pseudonimem Helena Modjeska. Zadebiutowała w California Theatre w San Francisco, po czym wyruszyła w swoje pierwsze amerykańskie tournée (było ich 26). Występowała gościnnie także w Anglii oraz w polskich miastach. W 1893 roku na kongresie kobiet w Chicago wygłosiła odczyt o sytuacji Polek w zaborze rosyjskim, co spowodowało dla niej zakaz wjazdu do Cesarstwa Rosyjskiego. Zagrała 260 ról. Pisała pamiętniki, które wydano w USA w 1910 roku pt. Memories and Impressions (w Polsce ukazały się pt. Wspomnienia i wrażenia w 1957 roku). Zmarła 8 kwietnia 1909 roku w Newport Beach w Kalifornii. Jej szczątki przewieziono do Krakowa, gdzie w lipcu 1909 roku została pochowana na Cmentarzu Rakowickim. Powieść inspirowaną jej biografią (W Ameryce) napisała Susan Sontag. Jej imieniem nazwano szczyt górski i wodospad w USA.

Źródło: M. Mokrzycka-Pokora, Helena Modrzejewska (Modjeska), Culture.pl, http://culture.pl/pl/tworca/helena-modrzejewska-modjeska (dostęp 15.01.2017).

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Julia Molińska-Woykowska

„Pierwsza emancypantka polska”, pisarka dla ludu, publicystka, redaktorka „Tygodnika Literackiego”. Urodziła się w 1816 r. w Bninie k. Śremu. Zdobyła gruntowną wiedzę w zakresie literatury i historii, biegle posługiwała się językami niemieckim i francuskim. Pod koniec 1838 r. nawiązała kontakt z redakcją poznańskiego „Tygodnika Literackiego”, na której czele stał Antoni Woykowski. W 1840 r. przeniosła się do Poznania, gdzie założyła pensję dla dziewcząt. Program nauczania jej autorstwa odbiegał znacznie od przyjętych norm. Nie chciała kształtować „lalek”, które staną się bezwolną ozdobą salonu i mężowskiego boku, ale światłe, samodzielnie myślące obywatelki. Takie podejście wywołało dezaprobatę ze strony konserwatywnej poznańskiej społeczności. Pensja została szybko zamknięta. Julia związała się z Woykowskim, co wywołało skandal i naraziło oboje na ostracyzm. Kamienica przy Starym Rynku, w której zamieszkali, pełniła nie tylko funkcję redakcji „Tygodnika”, ale przyciągała również artystów i liberałów. Julia zajmowała się sprawami administracyjnymi i finansowymi Tygodnika i archiwizowała związaną z nim działalność. Z upływem czasu stała się faktyczną redaktorką pisma, które pod jej wpływem nabrało radykalnego charakteru. Interesowała się oświatą ludu, odzyskaniem niepodległości oraz emancypacją kobiet. Pisała artykuły, w których krytykowała opresyjność ówczesnego systemu społecznego, hipokryzję kleru, fanatyzm i nietolerancję. Będąc pod obstrzałem Kościoła, środowisk konserwatywnych i władz pruskich, ostentacyjnie nie liczyła się z ich opinią. Stworzyła zbiór stylizowanych na proste piosnki dla ludu, ale rewolucyjnych wierszy wzywających chłopów do buntu wobec wyzysku. Wiersze tak mocno wrosły w chłopską kulturę, że po latach etnografowie traktowali je jako autentyczną twórczość ludową. Była autorką nowoczesnych podręczników dla dzieci. W 1843 r. ukazał się drukiem Mały Tadzio, elementarzyk dla grzecznych chłopczyków, a następnie Marynia mała, elementarz dla dziewcząt polskich. Pisała również podręczniki historii ojczystej dla ludu. We współpracy z nauczycielami wiejskimi redagowała „Pismo dla Nauczycieli Ludu i Ludu Polskiego”. Zawarte w nim innowacyjne treści przysporzyły Woykowskim kolejnych wrogów. W 1846 r. wskutek nieustających ataków Pismo i „Tygodnik Literacki” przestały się ukazywać. Okres Wiosny Ludów stał się dla Julii okazją do ożywienia działalności niepodległościowej. Walczyła nie tylko piórem. W 1848 r. wyjechała do Berlina ratować zamkniętych w Cytadeli Poznańskiej rewolucjonistów. Po powrocie do kraju założyła z mężem księgarnię z czytelnią. Wydawali pisane przez nią modlitewniki, które akcentowały wyłącznie sprawy patriotyczne, co spotkało się ze sprzeciwem władz kościelnych. Po nagłej śmierci męża w 1850 r. osamotniona Julia coraz bardziej pogrążała się w odmętach mistycyzmu i szaleństwa. Krocząca zawsze własnymi ścieżkami, niezłomna buntowniczka zmarła 9 sierpnia 1851 roku.

Źródło: T. Gospodarek, Julia Molińska-Woykowska (1816-1851), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1962.

oprac. Gosia Kowalska, Kobietynawsi.pl

Julia Molińska-Woykowska
Rysunek przedstawiający Julię Molińską-Woykowską ze zbiorów Wikimedia Commons.

 

Janina Morawska
Janina Morawska. Fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-K-1666.

Janina Morawska

Literatka, działaczka kulturalna, autorka słuchowisk radiowych, krytyczka teatralna. Urodziła się 27 kwietnia 1897 roku w Charkowie. Studiowała filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim. Jej debiutem literackim okazała się wydana w 1917 rozprawka O poetach i poezji. Wkrótce po tym została członkinią redakcji „Pro Arte et Studio”, zasiadła w Związku Literatów Polskich, publikowała recenzje i artykuły. Ważnym momentem w jej karierze literackiej okazała się premiera komedii Sobowtór (1932). Sztukę wystawiono w eksperymentalnym Teatrze im. Stefana Żeromskiego na Żoliborzu, a wiele lat później, w 1957 roku, nadano jako słuchowisko radiowe w paryskiej rozgłośni. Kolejnym wystawianym dramatem był Łańcuch (1935), jednak od czasu kiedy rozpoczęła pracę w Warszawskiej Rozgłośni Polskiego Radia, jej twórczość skupiała się przede wszystkim wokół słuchowisk radiowych. Powstało wtedy ok. 30 dzieł oryginalnych i adaptacji, które stworzyły podwaliny pod polski teatr radiowy (Morawska była jedną z pierwszych twórczyń scenariuszy radiowych). Ważniejsze z nich to: Adamowe, Ostrzeżenie, Zioła i kamienie, Miasto Santa Cruz (1935). Ten ostatni scenariusz okazał się wielkim sukcesem i podbił serca nie tylko polskich słuchaczy; w planach było także nagranie amerykańskiego filmu na podstawie słuchowiska, nie udało się jednak zrealizować produkcji przed wybuchem wojny. Późniejsze realizacje to Trzecie ostatnie drzwi (1937), Las (1938), Mam 13 lat (1939). Doświadczenie, zdobyte podczas pisania i realizowania słuchowisk, zawarła Morawska w szkicu teoretycznym Z doświadczeń autorów radiowych (1935); zainteresowanie filmem zaowocowało pracą Człowiek współczesny w filmie, uhonorowanej przez „Wiadomości Literackie” (1933). Podczas wojny Morawska przebywała w Warszawie, włączając się w działania konspiracyjne w szeregach Armii Krajowej. Po roku 1945 została mianowana kierowniczką literacką Teatrów Miejskich w Warszawie, od 1947 roku zamieszkała w Poznaniu, gdzie także objęła funkcję dyrektor literackiej, tym razem w Państwowym Teatrze Lalki i Aktora „Marcinek”. Zajmowała się publicystyką i krytyką teatralną, pisała recenzje do „Głosu Wielkopolskiego” i „Gazety Poznańskiej”. Dla „Marcinka” napisała kilka sztuk lalkowych, cieszących się dużą popularnością i wystawianych w Poznaniu oraz innych miastach, wśród których można wyróżnić Gwiezdne wagary, napisane wspólnie z Leszkiem Prorokiem, w 1966 roku wystawione w teatrze telewizji. Na podstawie fragmentów książek Janusza Korczaka napisała widowisko Pozwólcie nam marzyć (1965). W 1964 roku otrzymała odznakę Zasłużonego Działacza Kultury. Zmarła 15 października 1970 roku w Poznaniu; została pochowana na cmentarzu junikowskim.

Źródła: Polski Słownik Biograficzny, pod red. W. Konopczyńskiego, t. XXI, Wyd. Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1976; Poznań literacki. Książki i ludzie, pod red. J. Mańkowskiego, Wyd. Pałac Kultury, Poznań 1964. 

oprac. Dagmara Lis, Kolektyw Aleje Bibianny

 

Faustyna Morzycka
Faustyna Morzycka. Fot. ze zbiorów Wikimedia Commons.

Faustyna Morzycka

Działaczka społeczno-oświatowa, nauczycielka ludowa, socjalistka, publicystka. Urodziła się 15 czerwca 1864 roku w więzieniu w Tambowie. Wychowana została w etosie pracy u podstaw i walki narodowowyzwoleńczej. Uczęszczała na pensję H. Czarnockiej w Warszawie, gdzie otrzymała patent nauczycielski. Związana z ruchem oświatowym na rzecz wsi. Pracowała w sekcji rozdawniczej oraz sekcji katalogowej Kobiecego Koła Oświaty Ludowej. Była odpowiedzialna za dystrybucję publikacji w środowisku wiejskim oraz recenzje wydawnictw ludowych. Opracowała i wydała szereg książeczek dla ludu, m.in. streszczenia literatury pięknej, broszury o znanych postaciach, np. Słowackim, Franklinie, Joannie d'Arc, Zamoyskim, opublikowała wybór wierszy A. Mickiewicza dla dzieci wiejskich. Współpracowała z licznymi czasopismami, m.in. „Zorzą”, „Gazetą Świąteczną”, „Głosem”, „Ogniwem”, „Książką”, „Przeglądem Pedagogicznym”. Około 1889 roku po powrocie z Syberii ojciec Faustyny, Julian Morzycki kupił ziemię pod Nałęczowem i miejsce to nazwał Paulinowem. Faustyna mieszkała z nim przez kilka lat, oddając się z pasją nauczaniu okolicznych dzieci. Po śmierci ojca przeniosła się do Skierniewic. W 1905 roku wróciła do Nałęczowa. Jeżdżąc po okolicznych wsiach, usiłowała uczyć dzieci, niejednokrotnie padając przy tym ofiarą niechęci dorosłych. Niebawem przy wsparciu przyjaciół udało się jej założyć własną szkołę. Pierwsze lekcje odbywały się w willi jej ojca chrzestnego, Fortunata Nowickiego, a następnie w willi Tolin. Współpracowała i przyjaźniła się z S. Żeromskim. Stała się pierwowzorem wiejskiej nauczycielki Stanisławy Bozowskiej z noweli „Siłaczka”. Nałęczów był wówczas prężnym ośrodkiem skupiającym szereg oddanych działaczy i działaczek oświatowych. Powstał tu Uniwersytet Ludowy i ochronka dla dzieci, odbywały się wakacyjne kursy dla nauczycieli ludowych. Z inicjatywy S. Żeromskiego powołano koło „Macierzy Szkolnej”, w którym Faustyna pełniła funkcję sekretarza i oddanej aktywistki. Koło zostało przekształcone w Towarzystwo Oświatowe „Światło”. Faustyna brała udział w organizowaniu domów ludowych, szkół, objazdowych wykładów dla ludu. Swoją szkołę prowadziła jedynie 2 lata. W 1907 roku została aresztowana i osadzona na kilka tygodni w lubelskim Zamku za pomoc udzieloną zbiegłym z niego wcześniej więźniom. Po zwolnieniu z więzienia udała się do Krakowa, gdzie m.in. wygłaszała odczyty na Uniwersytecie Ludowym im. A. Mickiewicza. Wstąpiła do bojówki Polskiej Partii Socjalistycznej. Po odbytym kursie rzucania bomb, pod pseudonimem „Barbara” wzięła w Warszawie udział w próbie zamachu na generała żandarmerii Uthoffa oraz generała-gubernatora Skałona. Akcja nie powiodła się. Faustyna wyjechała do Krakowa. Zakończona porażką i śmiercią przypadkowych przechodniów próba zamachu oraz ciążące jej poczucie osamotnienia spowodowały, że 25 maja 1910 roku targnęła się na swoje życie. Została pochowana w Krakowie.

Źródła: G. Kowalska, Faustyna Morzycka, http://kobietynawsi.pl/Faustyna-Morzycka [dostęp 05.08.2015]; Z. Żarnecka, Działalność oświatowa Faustyny Morzyckiej na tle epoki 1864–1910, Nasza Księgarnia, Warszawa 1948.

oprac. Gosia Kowalska, Kobietynawsi.pl

Halina Mozes

Artystka cyrkowa, od 1990 roku Milanowianka. Urodziła się 2 lutego 1934 roku w Krasnym koło Lublina. W wieku szesnastu lat postanowiła zostać tancerką. Zdała egzamin do Opery Nowogrodzkiej, gdzie szybko zauważono jej talent i umiejętności. Młoda tancerka otrzymała pracę w grupie baletowej działającej w cyrku. Wtedy po raz pierwszy przyjechała do Julinka, gdzie mieściła się Baza Cyrkowa. Halina Mozes karierę cyrkową rozpoczęła od woltyżerki. Uprawiała ją, wspólnie z kilkuosobowym zespołem, przez pięć lat. W latach 50., które były złotym okresem polskiego cyrku, artystka prezentowała swoje umiejętności w Rosji, na Węgrzech, w Rumunii. Występowała też w Austrii, Finlandii i Izraelu. Za swoje zdolności i talent została nagrodzona w 1956 roku złotym medalem na Festiwalu Sztuki Cyrkowej w Warszawie. W 1965 roku występowała w paryskiej Olimpii, z którą wiązał ją miesięczny kontrakt. Prezentowała tam swoje umiejętności cyrkowe pomiędzy występami znanej brytyjskiej gwiazdy Petuli Clark. W 1969 roku dyrektor cyrku sprowadził (na początku cztery, później jeszcze trzy) tygrysy bengalskie i ussuryjskie. Ich tresura przypadła Halinie Mozes. W październiku 1971 roku Halina Mozes uległa poważnemu wypadkowi z udziałem tygrysa Amura, którego wychowała i z którym występowała. Po długim powrocie do zdrowia nadal pracowała z tygrysami do 1983 roku. Halina Mozes zmarła 14 sierpnia 2014 roku.

Źródło: D. Selka-Bonna, Kobieta i tygrys. Historia Haliny Mozes i Amura, [w:] Milanowianki, pod red. A. Ostrowskiej, Milanowskie Centrum Kultury, Milanówek 2014.

oprac. Daria Selka-Bonna, Milanowianki

Halina Mozes
Halina Mozes. Fot. ze zbiorów rodzinnych Lucyny Mozes-Sasser.

Zofia Nałkowska

Wybitna pisarka, dramatopisarka i publicystka, córka Wacława Nałkowskiego i Anny z Šafránków. Urodziła się 10 listopada 1884 roku w Warszawie, wykształcenie zdobywała na pensji oraz na tajnym Uniwersytecie Latającym, gdzie studiowała geografię, historię, językoznawstwo i ekonomię. Debiutowała w 1898 roku jako poetka w „Przeglądzie Tygodniowym” (wierszem Pamiętam), jako prozaiczka w 1903 roku w „Ogniwie” (opowiadaniem Orlica), a w 1906 roku wydała pierwszą powieść Kobiety. Autorka znanych powieści, opowiadań i dramatów, m.in. Granicy, Medalionów, Romansu Teresy Hennert czy Domu kobiet. Przez niemal całe życie pisała Dzienniki, które – odnalezione po jej śmierci i opracowane przez Hannę Kirchner – ukazały się w sześciu tomach. Była działaczką społeczną, członkinią organizacji kobiecych, współzałożycielką Związku Zawodowego Literatów Polskich, wiceprezeską polskiego PEN Clubu, redaktorką tygodnika „Kuźnica”. Współzakładała też i tworzyła w latach 1933–1937 grupę literacką „Przedmieście”. Publikowała w „Wiadomościach Literackich”, „Tygodniku Ilustrowanym”, „Kobiecie Współczesnej” i „Głosie prawdy”. Jako jedyna kobieta była członkinią Polskiej Akademii Literatury. Dwukrotnie otrzymała Państwową Nagrodę Literacką (w 1936 i 1953 roku). Nałkowska brała udział w pracach Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, w latach 1945–1947 była posłanką do Krajowej Rady Narodowej, w latach 1947–1952 pełniła funkcję posłanki na Sejm Ustawodawczy, a w latach 1952–1954 zasiadała w Sejmie PRL I kadencji. Mieszkała m.in. w Warszawie, Kielcach, Krakowie i Łodzi. Zmarła 17 grudnia 1954 roku w Warszawie, pochowano ją na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Źródła: K. Dąbrowska, Zofia Nałkowska – życie i twórczość, http://culture.pl/pl/tworca/zofia-nalkowska (dostęp 17.11.2015); K. Błażejowska, Zofia Nałkowska: Co za nonsens – takie życie, takie zdychanie, http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,96856,17219054,Zofia_Nalkowska__Co_za_nonsens___takie_zycie__takie.html?disableRedirects=true (dostęp 17.11.2015).

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Zofia Nałkowska
Zofia Nałkowska.

Halina Nelken

Historyczka sztuki, badaczka, pionierka opracowania motywów żydowskich w polskiej sztuce, więźniarka nazistowskich obozów zagłady, autorka pamiętnika będącego zapisem przeżyć w krakowskim getcie. Urodziła się 20 września 1923 roku w Krakowie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Uczęszczała do szkoły powszechnej im. Dąbrówki i gimnazjum im. Adama Mickiewicza. Z powodu antysemickich zamieszek ostatni rok nauki przed wojną spędziła w prywatnym, koedukacyjnym gimnazjum im. H. Kołłątaja. W trakcie wojny rodzina Nelkenów mieszkała na terenie getta krakowskiego. W maju 1941, wycieńczona skrajnymi warunkami życia w getcie, Halina podjęła próbę samobójczą, z której wyratował ją brat. Swoje wspomnienia z tego okresu zawarła w Pamiętniku z getta w Krakowie. W trakcie wojny podejmowała się różnych prac: pomagała przy organizacji kwest, opiekowała się dziećmi, pracowała w fabryce szczotek, w sklepie elektrotechnicznym i koszarach dla lotników. W dalszych latach wojny przechodziła przez obozy w Płaszowie, Auschwitz, Ravensbrück, Malechowie i Lipsku. Po wojnie studiowała historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Do 1957 roku pracowała jako kustoszka w galerii malarstwa Muzeum Narodowego w Krakowie. W latach 1957–58 była dyrektorką Muzeum w Gliwicach. W 1958 wyjechała z Polski; najpierw pracowała jako asystentka w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, następnie wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Od 1960 roku pracowała w Fogg Art Museum przy Uniwersytecie Harvarda. Między 1966 a 1980 rokiem wykładała na Tufts University w Medford, prowadząc kurs na temat sztuki i historii polskiej. W 1976 na Uniwersytecie Harvarda zorganizowała wystawę poświęconą portretom Aleksandra von Humboldta. Jej wieloletnie badania poświęcone motywom żydowskim w sztuce polskiej zaowocowały wystawą poświęconą tej tematyce, która miała miejsce w 1986 w Brandeis University. Trzy lata później wystawa została pokazana w Muzeum Narodowym w Krakowie. Jej doświadczenie w temacie judaików zebrane zostało w unikalnym dziele Images of a lost world: Jewish motifs in Polish painting, 1770–1945, wydanym w 1991 w Oxfordzie i Londynie. Jako wolontariuszka International Executive Service Corps dwukrotnie wyjeżdżała do Malawi i Zimbabwe, by chronić i archiwizować tamtejszą sztukę ludową. Prowadziła także działania edukacyjne skierowane do lokalnych artystów. Zmarła 15 marca 2009 roku.

Źródło: K. Kołodziejska, A jednak jestem! – O milczeniu Haliny Nelken, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom III, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2011.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

Halina Nelken
Halina Nelken, fot. ze strony internetowej Muzeum w Gliwicach.

Nora Ney

Jej prawdziwe imię i nazwisko to Sonia Najman. Aktorka żydowskiego pochodzenia, urodzona 25 maja 1906 roku w małej wsi Szelachowskie niedaleko Białegostoku. Dzieciństwo spędziła w Baku (Azerbejdżan), gdzie rodzina Nejmanów wyjechała tuż przed I wojną światową. Po wojnie polsko-bolszewickiej w 1921 roku Nora rozpoczęła naukę w prywatnym gimnazjum koedukacyjnym Druskina w Białymstoku. W 1925 roku zdała maturę i wyjechała do Warszawy. Mimo sprzeciwu rodziców rozpoczęła naukę w Instytucie Filmowym Wiktora Biegańskiego. Zadebiutowała w 1926 roku niewielką rolą w grotesce Biegańskiego „Gorączka Złota”. Zaraz po tym debiucie dostała propozycję z wytwórni Leo-Film i zagrała niewielką rolę w „Czerwonym Błaźnie” Henryka Szaro. Związanie się kontraktem z tą wytwórnią poprawiło sytuację finansową młodej aktorki. Jednak po zagraniu w filmie „Kobieta” w reżyserii Szaro, gdzie dostała niewielką rolę wiejskiej dziewczyny, zakończyła współpracę z reżyserem. Niedługo potem wyszła za mąż za operatora filmowego Seweryna Steinwurzla, co rozpoczęło nowy etap w życiu aktorki. Zagrała w filmie Juliusza Gardana „Policmajster Tagiejew” i „Serce na ulicy”, występowała w najlepszych warszawskich kabaretach. W 1932 roku Ney została okrzyknięta „Królową Ekranu Polskiego” i następczynią Jadwigi Smosarskiej. W tym samym roku została zaangażowana do ekranizacji powieści Ferdynanda A. Ossendowskiego „Głos Pustyni”. Aktorka lansowała modę noszenia spodni przez kobiety. W 1933 roku zorganizowała bal, na którym strojem obowiązkowym dla kobiet był garnitur męskiego kroju. Po rozstaniu z pierwszym mężem związała się z krytykiem filmowym Józefem Frydem. W 1935 roku urodziła córkę Joannę i na kilka lat zrezygnowała z grania. Za namową męża w 1938 powróciła do zawodu, jednak kilkuletnia przerwa w graniu spowodowała, że powrót zakończył się niepowodzeniem. Swoją ostatnią rolę zagrała w „Doktorze Murku”, którego premiera odbyła się 9 kwietnia 1939 roku. Po wybuchu II wojny światowej Nora Ney wraz z córką uciekły za wschodnią granicę Polski, po czym zostały zesłane w głąb ZSRR. Zaraz po kapitulacji III Rzeszy powróciła do kraju, jednak nie było w nim już miejsca dla przedwojennej gwiazdy. Dostawała jedynie drugoplanowe i mniej znaczne role. W 1946 roku wraz z córką Joanną przybyła do Nowego Jorku. Do kraju już nigdy nie wróciła. W Nowym Świecie praca w amerykańskich filmach była nieosiągalna, barierą okazała się nieznajomość języka. Propozycję pracy w Teatrze Żydowskim Idy Kamińskiej musiała odrzucić, ponieważ nie znała języka jidysz. Wiążąc koniec z końcem, Nora imała się najrozmaitszych zajęć: archiwizowała dokumenty w firmach, opiekowała się dziećmi, osobami starszymi oraz prowadziła domy zamożnym Amerykanom. Zmarła 21 lutego 2003 roku w Encinitas w Kalifornii, miała wówczas 97 lat.

Źródła: Białostoczanie XX wieku, pod red. D. Boćkowskiego i J. Kwasowskiego, Książnica Podlaska, Białystok 2000; www.szlak.uwb.edu.pl – Szlak Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku, Fundacja Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2007.

oprac. Natalia Wieczeryńska, Dziew/czyny

Nora Ney
Nora Ney. Fot. ze zbiorów Tomasza Wiśniewskiego.

Zofia Ordyńska

Aktorka i dziennikarka. Urodziła się 14 marca 1882 roku w Wadowicach jako córka Romana Pindelskiego i Franciszki z Brylińskich. Edukację zdobywała na Wyższych Kursach dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego, w 1899 roku ukończyła Szkołę Dramatyczną Stanisława Knake-Zawadzkiego. Od następnego roku związana była z Teatrem Ludowym w Krakowie, w którym występowała do 1904 roku. Po rocznym angażu w Teatrze Polskim w Poznaniu porzuciła scenę na kilkanaście lat. W czasie I wojny światowej mieszkała w Wiedniu, gdzie odkryła żyłkę dziennikarską jako korespondentka lwowskiej “Gazety Wieczornej”. W latach 1919–1933 ponownie mieszkała w Krakowie, gdzie pracowała w Teatrze im. Słowackiego i w Teatrze Bagatela. Jednocześnie w latach 1928–1935 była współpracowniczką „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, pisywała również do “Kuriera Kobiecego”. W 1934 roku przeprowadziła się do Warszawy. Od 1949 roku była pracowniczką Państwowych Teatrów Dramatycznych w Szczecinie. Była także działaczką Ligi Kobiet. W 1970 roku ukazał się jej pamiętnik pt. To już prawie sto lat… Pamiętnik aktorki. Zmarła 8 listopada 1972 roku w Warszawie.

Źródło: A. Pekaniec, Na scenie: życia, teatru, pisma. O Zofii Ordyńskiej, [w:] Krakowski szlak kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom IV, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2012.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Zofia Ordyńska
Zofia Ordyńska. Fot. ze zbiorów ZASP w Szczecinie.

Maria Orwid

Psychiatrka, twórczyni pierwszego w Polsce programu terapeutycznego dla ocalałych z Zagłady i drugiego pokolenia, autorka ponad 160 publikacji naukowych. Urodziła się 23 lipca 1930 roku w Przemyślu jako Maria Pfeffer, córka Adolfa Pfeffera i Klary z domu Weistock. Podczas wojny trafiła do przemyskiego getta, z którego uciekła i ukrywała się we Lwowie. W 1945 roku przeprowadziła się do Krakowa. Należała do grupy syjonistycznej Ha-Szomer ha-Cair i planowała wyjazd do Palestyny, na który nie zgodziła się matka. W 1953 roku ukończyła Wydział Lekarski Uniwersytetu Jagiellońskiego, będąc jedną z pierwszych studentek psychiatrii. W 1957 r. wraz z prof. Antonim Kępińskim wzięła udział w pionierskich badaniach nad traumą obozową. W 1978 r. założyła Klinikę Psychiatrii Dzieci i Młodzieży Collegium Medicum UJ, którą kierowała do przejścia na emeryturę w 2000 roku. Współzakładała też Sekcję Psychoterapii i Sekcję Terapii Rodzin Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. W 1989 r. otrzymała tytuł profesorski. Była współzałożycielką i honorową prezydentką Polsko-Izraelskiego Towarzystwa Zdrowia Psychicznego, członkinią Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu oraz członkinią założycielką B’nai B’rith Polska (Żydowski Związek Stowarzyszeń Humanitarnych). Zmarła 9 lutego 2009 roku i została pochowana na nowym cmentarzu żydowskim przy ul. Miodowej.

Źródło: A. Bednarczyk, I. Hajdarowicz, Maria Orwid. Upodmiotowienie, [w:] Krakowski szlak kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Maria Orwid
Maria Orwid. Fot. Kazimierz Bierzyński.

 

Zula Pacanowska
Ulica Pacanowskiej na łódzkich Bałutach. Fot. Joanna Sikorzanka.

Zula Pacanowska

Rachela Lea Pacanowska urodziła się w 1904 roku w Łodzi w żydowskiej rodzinie inteligenckiej, była córką kupca Pinkusa i Hejndli z Gajzlerów. Po ukończeniu Gimnazjum Z. Pętkowskiej i W. Macińskiej (ul. Wólczańska 55) pracowała jako prywatna nauczycielka języków obcych. W 1923 roku zapisała się do amatorskiej szkoły przy Teatrze Miejskim w Łodzi (ul. Cegielniana 63, dziś – Jaracza 27) prowadzonej przez Witolda Wandurskiego i występowała na Scenie Robotniczej (ul. Dzielna 50, dziś – Narutowicza 50), m.in. w Tkaczach Hauptmanna i Śmierci na gruszy Wandurskiego. Działała także w ZHP, założyła harcerską drużynę Junaków, do której należała młodzież robotnicza. W 1925 roku wstąpiła do Komunistycznej Partii Polski, pracowała również w Stowarzyszeniu Wolnomyślicieli Polskich – pełniła funkcję w Zarządzie Głównym SWP i opiekowała się założonym przez siebie Kołem Kobiet. Od 1927 roku związana była z PPS-Lewicą, kierowała Wydziałem Kobiecym tej partii w Łodzi. Za swą działalność była wielokrotnie aresztowana i więziona, w zakładach karnych spędziła około dziesięciu lat, m.in. w więzieniu w Fordonie pod Bydgoszczą, skąd wyszła w 1939 roku i powróciła do Łodzi. Jest autorką Pieśni o Łodzi. W 1940 roku wraz z matką i 14-letnią córką (pochodzącą ze związku z działaczem komunistycznym Szulimem Krengielem vel Kręgielem) została zamknięta w łódzkim getcie. Tam wznowiła działalność polityczną, była współzałożycielką tajnej Organizacji Antyfaszystowskiej – Lewicy Związkowej, w której kierowała pracą kulturalno-oświatową; w piwnicy jej domu powstała nielegalna biblioteka. We wrześniu 1942 roku w getcie została przeprowadzona tzw. Wielka Szpera, podczas której wywieziono do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem około 15 tys. osób, wśród których znalazła się Zula Pacanowska. Prawdopodobnie padła ofiarą polityki Chaima Rumkowskiego, Przełożonego Starszeństwa Żydów, który wykorzystywał deportacje do likwidacji niepożądanych elementów w getcie. Według niektórych źródeł, w dniu  deportowania (10 IX 1942) przebywała w szpitalu, chora na tyfus (szpital nr 1 – ul. Łagiewnicka 34/36 lub  szpital nr 2 – ul. Drewnowska 75); według innych – pracowała tam jako sanitariuszka, zdecydowała, że nie opuści swoich podopiecznych i dobrowolnie pojechała z nimi na śmierć. W 1958 roku została pośmiertnie odznaczona Orderem Sztandaru Pracy, zaś jej imieniem nazwano jedną z bałuckich ulic, która znajduje się na terenie dawnego getta.

Źródła: A. Kempa, M. Szukalak, Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny. Tom IV, Oficyna Bibliofilów, Łódź 2004; D. Sierakowiak, Dziennik. Pięć zeszytów z łódzkiego getta, Wyd. Marginesy, Warszawa 2015.

oprac. Joanna Sikorzanka, Łódzki Szlak Kobiet

Stanisława Paleolog

Komendantka Policji Kobiecej w II RP. Stanisława Filipina urodziła się 4 maja 1892 roku w Rumnie jako jedno z dziesięciorga dzieci Zofii z Chorzelskich i Zygmunta Paleologa. Kształcenie rozpoczęła od pensji sióstr sakramentek we Lwowie. Zdecydowała się na studia w lwowskiej Akademii Handlowej, ale wybuch I wojny światowej uniemożliwił jej podjęcie drugiego roku studiów. Wówczas ujawniło się jej zaangażowanie w sprawy państwa i społeczeństwa. Czynnie działała w tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej. Listopad 1918 roku zastał ją jako kurierkę; w tej roli wzięła udział w obronie Lwowa. Została ranna. Jeszcze w trakcie walk o Lwów zgłosiła swój akces do Milicji Obywatelskiej Kobiet, a niedługo potem do Ochotniczej Legii Kobiet. W 1923 roku zaczęła pracę w Centralnym Biurze dla Międzynarodowego Zwalczania Handlu Kobietami i Dziećmi przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Jest to dziedzina, w której nie sposób przecenić jej dokonań. Rozpracowała kilka zorganizowanych przestępczych siatek, była cenioną specjalistką. Od roku 1925 pracowała w Policji Kobiecej. Pełniła w niej funkcję komendantki. Była pierwszą kobietą w Polsce na tym stanowisku. W czasie okupacji służyła w Policji Polskiej Generalnego Gubernatorstwa. Sfera jej zadań obejmowała or­ga­ni­zo­wanie i szko­lenie bry­gad ob­ser­wa­cyj­no­‑wy­wia­dow­czych i wy­wia­dow­czo­‑dy­wer­syj­nych. W ramach podziemnych struktur Związku Walki Zbrojnej AK współtworzyła Państwowy Korpus Bezpieczeństwa. Walczyła w powstaniu warszawskim. W 1946 roku, unikając aresztowania przez władze komunistyczne, wyjechała z Polski. Zamieszkała na stałe w Anglii. Tam została komendantką obozu dla żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych w Foxley. W roku 1955 prezydent RP na uchodźstwie, August Zaleski, mianował ją ministrem bez teki w nowo powołanym gabinecie Antoniego Pająka. Dwa dni później w „Dzienniku Polskim” przeczytała obelżywe słowa dotyczące Rządu RP na uchodźstwie i jej samej. Dostała wylewu. Resztę życia spędziła w angielskich szpitalach. Zmarła 3 grudnia 1968 roku w Walii. Stanisława Filipina Paleolog została odznaczona Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Jest autorką książki The Women Police in Poland 1925–1939. Poczta Polska w 2015 roku wyemitowała znaczek i kartkę pocztową z wizerunkiem Stanisławy Filipiny Paleolog.

Źródła: S. M. Jankowski, Dziewczęta w maciejówkach, Warszawa 2012; O kobietach w policji, wywiad A. Bladosz z K. Oblińską, „Świat Elit”, 2015, nr 9/10.

oprac. Iwona Dornarowicz, Milanowianki

Stanisława Paleolog
Stanisława Paleolog. Fot. ze zbiorów Wikimedia Commons.

Melania Parczewska

Działaczka społeczna i kulturalna, publicystka. Urodziła się 18 grudnia 1850 roku w Wodzieradach. Początkowo uczyła się w domu, wykształcenie średnie ukończyła na pensji A. Paszkiewiczowej w Warszawie. Parczewska mieszkała z matką (tłumaczką z czeskiego, znawczynią literatury czeskiej) i wspólnie z nią podejmowała inicjatywy na rzecz kobiet oraz społeczności wykluczonych. W 1905 roku założyła w Kaliszu Stowarzyszenie Narodowe Kobiet Polskich. Poprzez działalność stowarzyszenia wspomagała rozwój kobiet na każdym poziomie: wspierała edukację, opiekując się szkołą dla dziewcząt, organizowała wakacje i kolonie, po ukończeniu szkół pomagała znaleźć zatrudnienie. Propagowała działalność kulturalną w kręgach robotniczych (m.in. kierowała amatorskimi teatrami), wspólnie z matką założyła szkołę rzemiosł dla kobiet kaliskich. Parczewska sprzeciwiała się władzom guberni kaliskiej; nie tylko prowadziła tajne lekcje języka polskiego, ale także krytykowała urzędników gubernialnych, a wnioski z kontaktów z nimi zamieściła w pamflecie Listy Maszy do Paszy. Tytuł pamfletu stał się tytułem tomu z kilkoma podobnymi utworami, komentującymi np. próby rusyfikacji. Tom otrzymał pozytywną recenzję „Przeglądu Polskiego”. Działalność Parczewskiej nie zatrzymywała się na wspieraniu środowisk kobiecych; ogromnie ważną częścią jej pracy stała się aktywność na terenach kresów zachodnich. W społecznościach Ślązaków podejmowała inicjatywy kulturalne. Jednym z ważniejszych osiągnięć stało się założenie w 1884 roku czasopisma polskiego „Nowiny Szląskie”, w którym pojawiały się utwory artystki. Współpracowała także z innymi czasopismami: „Dziennikiem Poznańskim”, „Gazetą Toruńską”, uczestniczyła w publicznych odczytach, zakładała czytelnie, popularyzowała wiedzę o Śląsku, pisała o twórcach literatury regionalnej, zbierała pieśni ludowe. Publikowała w „Bluszczu”, tam ukazał się m.in. pierwodruk jej powieści Nad brzegiem Odry (1901), w której podjęła temat sytuacji ludności polskiej w zaborze pruskim i skrytykowała politykę zaborcy. Opublikowała także powieść historyczną Dworzanin ostatniego Piasta (1898) oraz tom Obrazki (1893). Podczas I wojny światowej zamieszkała w Warszawie; tam też pracowała w zarządzie Polskiego Towarzystwa Pomocy dla Ofiar Wojny. Z Warszawy kierowała działaniami plebiscytowymi – jej Odezwa do Kobiet-Ślązaczek była materiałem propagandowym plebiscytu śląskiego. Zmarła podczas epidemii czerwonki 19 sierpnia 1920, została pochowana na Cmentarzu Miejskim w Kaliszu.

Źródło: Polski Słownik Biograficzny, pod red. W. Konopczyńskiego, t. XXV, Wyd. Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1980.

oprac. Dagmara Lis, Kolektyw Aleje Bibianny

Melania Parczewska
Melania Parczewska. Fot. z czasopisma „Ziemia Kaliska” 1930, nr 2.

Maria Paruszewska

Poetka, publicystka, działaczka społeczna i kulturalna. Urodziła się 24 kwietnia 1864 roku w Poznaniu. Kształciła się na pensji Anny Danysz, po czym wyjechała na studia muzyczne do Drezna. Studiowała literaturę francuską i niemiecką; przez krótki czas była śpiewaczką. Mieszkała w majątku męża w Rzęskowie, później jednak wróciła do Poznania, by przy al. Męcińskiego (obecnie al. Marcinkowskiego 2) założyć salon, spełniający ważną rolę kulturalną w Poznaniu przed I wojną światową, skupiający głównie społeczność literacką i muzyczną. Spośród wielu twórców związanych z salonem wymienić można m.in. Olgę Boznańską, Adę Sari, Irenę Dubiską, Feliksa Nowowiejskiego, Ludomira Różyckiego. Na pomoc Paruszewskiej liczyć mogła uboga, zdolna młodzież, chcąca kształcić się w kierunkach artystycznych; kamienica przy al. Męcińskiego była także miejscem organizacji paczek żywnościowych podczas wojny czy planowania koncertów i spektakli teatralnych. Sama Paruszewska, prócz samodzielnego kierowania salonem, zaangażowała się w popularyzowanie kultury muzycznej i muzyki polskiej. Pisała recenzje, sprawozdania, szkice, publikowała na łamach „Literatury i sztuki”, „Kuriera Poznańskiego”, „Gońca Wielkopolskiego”, „Pracy”, „Wielkopolanina”; była korespondentką „Echa muzycznego” w Chicago. Wszystkie jej listy i recenzje ukazywały rozległe kompetencje krytyczne. Stawiała wysokie wymagania zarówno artystom, jak i słuchaczom, kładąc szczególny nacisk na precyzję i rytmiczność utworów muzycznych. Ogromnym sukcesem okazała się organizacja premiery głośnego oratorium Feliksa Nowowiejskiego Quo Vadis (w Amsterdamie w 1909 roku, następnie w Lipsku i innych miastach europejskich). Wydała tomiki poezji: Łzy – perły (1910–1912, tom I i II), Żywym i umarłym (1917), Odgłosy wojenne (1917), Moje pieśni (1934). Zajmowała się także tłumaczeniem. Zmarła 22 maja 1937 roku w Poznaniu, została pochowana na cmentarzu parafialnym św. Wojciecha.

Źródła: J. Bełcikowski, „Ostoja” Marii Paruszewskiej w Poznaniu, Komitet Jubileuszowy, Poznań 1936; Polski Słownik Biograficzny, pod red. W. Konopczyńskiego, t. XXV, Wyd. Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1980.

oprac. Dagmara Lis, Kolektyw Aleje Bibianny

Maria Paruszewska
Maria Paruszewska. Fot. z publikacji „Ostoja” Marii Paruszewskiej w Poznaniu, Komitet Jubileuszowy, Poznań 1936.

Janina Perathoner

Nauczycielka, pisarka (pseudonim literacki Janina Weneda). Urodziła się 26 czerwca 1926 roku w Koninie jako córka Mieczysława i i Eleonory z Rzepków Wdzięcznych. Ojciec był ślusarzem, ale to właśnie jemu mała Janka zawdzięczała wprowadzenie w świat literatury: „Jeszcze nie umiałam czytać, gdy znałam polską klasykę prawie na pamięć” – pisała we wspomnieniach. Kiedy wybuchła wojna, miała 13 lat, pracowała przy oczyszczaniu bruku, jako służąca w niemieckich domach i jako salowa w szpitalu. Przyłapana w szpitalu na czytaniu polskich książek, została za karę skierowana do pracy w taborze technicznym. Po wojnie ukończyła gimnazjum w Koninie oraz liceum w Jeleniej Górze. Studiowała filologię polską na Uniwersytecie Poznańskim, uzyskała magisterium w 1951 roku. Po ukończeniu studiów pracowała przez trzy lata w liceum w Kleczewie, następnie w Warszawie w dziale zaopatrzenia Ministerstwa Rolnictwa. W 1956 wyjechała do Austrii, gdzie poślubiła Wiktora Perathonera. Dwa lata później powróciła do Polski. Od 1959 pracowała jako polonistka w Zespole Szkół Górniczo-Energetycznych w Koninie. Była zastępcą dyrektora ds. pedagogicznych, pracowała w bibliotece. Przeszła na emeryturę w 1981 roku. Całe życie marzyła o tym, żeby zostać pisarką, ale zajmowanie się literaturą odkładała na czas emerytury. Zadebiutowała w wieku 61 lat powieścią Słowiana. Pisała głównie powieści historyczne związane z Wielkopolską (1995 Zmierzch chwały, Doktor Zemelius, 1998 Miecz i miłość, Dla nas nie ma róż, 1999 Światło w cieniach puszczy, Zofia Kamila – powieść biograficzna o Zofii Urbanowskiej), utwory dla dzieci, legendy miejskie. W sumie opublikowała piętnaście książek. Zmarła 29 stycznia 2014 w Koninie.

Źródła: J. Weneda, Silva rerum, Urząd Miejski w Koninie i Miejska Biblioteka Publiczna w Koninie, Konin 2006; S. Rusin, Znani i nieznani w Koninie, Mawi, Konin 2014.

oprac. Sylwia Frankowska, Koniński Szlak Kobiet

Janina Perathoner
Janina Perathoner. Fot. ze zbiorów Miejskiej Biblioteki Publicznej w Koninie.

Alina Pienkowska

Pielęgniarka, sygnatariuszka Porozumień Gdańskich. Urodziła się 12 stycznia 1952 w Gdańsku, zmarła tam 17 października 2002. Ukończyła Pomaturalne Medyczne Studium Zawodowe w 1973 roku. Rok później rozpoczęła pracę w Przemysłowym ZOZ przy Stoczni Gdańskiej im. Lenina. W 1978 roku dołączyła do Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. Została członkinią redakcji „Robotnika Wybrzeża”, pisała teksty o przystoczniowej służbie zdrowia, chorobach zawodowych i wypadkach przy pracy. Jej adres znajdował się w stopce redakcyjnej. Przechowywała i kolportowała ulotki i pisma niezależne. Była wielokrotnie zatrzymywana za działalność opozycyjną, w jej domu przeprowadzano liczne rewizje. W 1978 roku została karnie przeniesiona do ZOZu w Elmorze, a rok później z powrotem do Stoczni. Próby jej dyscyplinarnego wyrzucenia z pracy skończyły się akcją solidarnościową koleżanek i kolegów. Uczestniczyła w strajku w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 roku: przewodziła Komitetowi Strajkowemu w przychodni, a później została członkinią Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. 14 sierpnia 1980 roku przekazała informację o strajku i żądania strajkujących do Jacka Kuronia, a ten do Radia Wolna Europa. Dwa dni później, 16 sierpnia, zatrzymywała wychodzących ze Stoczni – dzięki zamknięciu bram część pracowników i pracownic pozostała w zakładzie i strajk był kontynuowany. Uczestniczyła w negocjacjach MKSu z komisją rządową, współredagowała 21 postulatów, współtworzyła treść postulatu 16 dotyczącego służby zdrowia, podpisała Porozumienia Gdańskie. Od września 1980 roku działała w Międzyzakładowym Komitecie Założycielskim NSZZ „Solidarność”. Organizowała komitety zakładowe w całej Polsce. W listopadzie 1980 roku przewodniczyła okupacyjnemu strajkowi służby zdrowia w Urzędzie Wojewódzkim w Gdańsku. Przez wiele lat była przewodniczącą Krajowej Sekcji Służby Zdrowia „Solidarność”. Była autorytetem w środowisku. Czasopismo „Przyjaciółka” odznaczyło ją w 1981 roku „Kwiatkiem od Przyjaciółki”. Po wprowadzeniu stanu wojennego została internowana. Po zwolnieniu w 1982 roku zajęła się organizacją działalności podziemnej. Komenda Wojewódzka MO w Gdańsku rozpracowywała ją pod kryptonimem „Pielęgniarka”. Uczestniczyła w strajku w Stoczni Gdańskiej w 1988 roku. Odmówiła udziału w obradach Okrągłego Stołu, w latach 1991–1993 była senatorką z listy Solidarności, w latach 1998–2002 radną Miasta Gdańska – zainicjowała nadanie sygnatariuszom i sygnatariuszkom Porozumień Gdańskich tytułu Honorowych Obywateli Miasta Gdańska. Została pośmiertnie odznaczona Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (2006). Nagroda jej imienia przyznawana jest pielęgniarkom zasłużonym dla środowiska zawodowego i społecznego. Miała dwoje dzieci, jej drugim mężem był Bogdan Borusewicz.

Źródła: Alina Pienkowska, „Solidarność. Pismo MKZ NSZZ Solidarność z siedzibą w Gdańsku, Gdańsk 1981, nr 15/45; K. Madoń-Miztner, Dni Solidarności, „Karta” 2000, nr 30.

Oprac. Anna Miler, Stocznia jest kobietą, Metropolitanka

Alina Pienkowska
Alina Pienkowska podczas strajku pracowników oświaty, służby zdrowia i kultury w Urzędzie Wojewódzkim w Gdańsku w listopadzie 1980. Fot. Jacek Awakumowski. Zbiory Europejskiego Centrum Solidarności.

 

Maria Piotrowiczowa
Maria Piotrowiczowa. Fot. ze zbiorów Biblioteki Narodowej.

Maria Piotrowiczowa

Społeczniczka, powstanka. Urodziła się w 1839 roku w Kuźnicy Kiedrzyńskiej. Pochodziła z ziemiańskiej rodziny o patriotycznych tradycjach; jej ojciec i wuj walczyli w powstaniu listopadowym. Ze względu na majątek rodziny, która posiadała rozległe ziemie w okolicach Łodzi, Maria stanowiła tzw. dobrą partię, jednak jako siedemnastolatka poślubiła ubogiego nauczyciela, Konstantego Piotrowicza. Wraz z nim uczyła w szkole elementarnej w Chocianowicach, kierując się ideą pracy społecznikowskiej na rzecz uboższych oraz krzewienia koncepcji wolnościowych i patriotycznych. Piotrowiczowie byli też zaangażowali w działalność ruchu niepodległościowego operującego w Łodzi. Gdy dowiedzieli się o wybuchu powstania styczniowego, prawdopodobnie dołączyli z grupą dworskiej służby do oddziału Józefa Sawickiego, dowodzonego następnie przez Józefa Dworzaczka. Maria początkowo pełniła w nim funkcje pomocnicze, jednak szybko zdecydowała się zgłosić do służby liniowej, mimo iż zostawiła w domu troje małych dzieci i mimo kolejnej ciąży, jak się później okazało – bliźniaczej. Oddział Dworzaczka został otoczony przez Rosjan i rozbity 24 lutego 1863 roku w bitwie pod Dobrą. Jak donosiła powstańcza prasa, Piotrowiczowa okrążona przez kozaków „broni się mężnie, ubija jednego, rani drugiego, pod trzecim zabija konia”, zaciekle broni sztandaru podarowanego przez łódzkie kobiety, jednak w końcu ginie, mając 24 lata. Po bitwie Rosjanie zażądali od rodziny wysokiego okupu za wydanie jej ciała. Pod Dobrą zginęły tego dnia także trzy inne kobiety: Weronika Wojciechowska (lat 19) – służąca z Byszew, Antonina Wilczyńska (lat 20) – robotnica z Łodzi oraz Katarzyna o nieznanym nazwisku. Maria Piotrowiczowa została pochowana na Starym Cmentarzu w Łodzi, niedaleko Kaplicy Heinzlów, wraz z Konstantym, który w bitwie pod Dobrą odniósł rany i zmarł w dniu pogrzebu żony. Ich mogiłę zdobią dwie charakterystyczne, skrzyżowane kosy oraz napis „Chwała zwyciężonym!”. Śmierć Marii odbiła się szerokim echem w całym kraju. Stała się impulsem do wydania przez Wydział Wojny Rządu Narodowego w kwietniu 1863 roku zakazu przyjmowania kobiet do służby liniowej. Od tej pory wolno im było tylko pełnić funkcje pomocnicze. Zakaz ten był ignorowany (kobiety walczyły w męskich strojach), jednak spowodował, iż żadna kobieta nie otrzymała za udział w powstaniu styczniowym Orderu Virtuti Militari, tak jak było to po powstaniu listopadowym (w przypadku powstania styczniowego odznaczenia przyznano weteranom dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości).

Źródło:M. Bruchnalska, Ciche bohaterki. Udział kobiet w powstaniu styczniowym, Wydawnictwo Towarzystwa św. Michała Archanioła, Miejsce Piastowe 1934.

oprac. Ewa Kamińska-Bużałek, Łódzki Szlak Kobiet

 

Filipina Płaskowicka
Filipina Płaskowicka. Skan fotografii z publikacji D. Wawrzykowskiej-Wierciochowej.

Filipina Płaskowicka

Działaczka socjalistyczna, nauczycielka ludowa, pedagożka. Urodziła się 17 września 1847 roku w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Trudna sytuacja finansowa zmusiła ją do zakończenia edukacji na pięciu klasach gimnazjum. Mając niespełna 17 lat, zaczęła pracować jako nauczycielka domowa. Jesienią 1873 r. trafiła do majątku w Krzywcu. Synem jej pracodawców był Ludwik Waryński, który zaraził ją entuzjazmem do idei socjalistycznych. Wieczorami uczyła grupkę okolicznych dzieci. Pragnąc zrealizować swoje marzenie zostania nauczycielką ludową, wyjechała do Warszawy. Po uzyskaniu patentu skierowano ją do wsi Janisławice pod Skierniewicami. Na miejscu jej zapał został poddany ciężkiej próbie. Szkoła była w ruinie, poziom wiedzy uczniów był druzgocząco niski. Filipina należała jednak do pokolenia siłaczek, które dla idei były w stanie poświęcić całą energię, nie zważając na koszty. Filipina uczyła po polsku, co było nielegalne. Według ukazu zaborcy nauka miała być prowadzona w języku rosyjskim, a na lekcje języka polskiego można było poświęcić co najwyżej jedną godzinę dziennie. Prowadziła zajęcia tak atrakcyjnie, że do szkoły zaczęło ściągać coraz więcej dzieci. Oprócz satysfakcji generowało to trudności: sala była zbyt mała, brakowało opału i pomocy naukowych. W tej sytuacji utworzyła trzy grupy i uczyła dzieci na zmianę. Wprowadziła także wśród uczniów dającą dobre efekty metodę wzajemnego nauczania. Całkowicie zrezygnowała z życia prywatnego na rzecz walki z niesprawiedliwością społeczną. Jej dzień pracy trwał od samego świtu do późnych godzin nocnych. Organizowała kursy wieczorowe dla dorosłych, ucząc ich czytania, pisania i rachunków. W listopadzie 1877 r. zaczęła organizować spotkania dla matek swoich uczniów, które wkrótce zaczęły przyciągać pozostałe mieszkanki. Zorganizowała je w Koło Gospodyń. Wygłaszała im pogadanki na temat wychowywania dzieci, higieny, racjonalnego odżywiania i zachęcała do zainteresowania się sprawami wsi i gminy. Utworzyła tajne Socjalistyczne Kółko Włościańskie. W Janisławicach przepracowała dwa lata. Trudne warunki i praca ponad siły doprowadziły ją do ciężkiego zapalenia stawów i uszkodzenia serca. Wakacje spędzała w Warszawie, skupiając się na pracy agitacyjnej wśród robotników. Była pionierką pracy uświadamiającej wśród robotnic. Tłumaczyła obcojęzyczne broszury socjalistyczne i zajmowała się ich kolportażem. Współuczestniczyła w opracowywaniu Programu Zasad Socjalistów Polskich i utrzymywała kontakty z socjalistycznymi kółkami chłopskimi. W 1878 r. została aresztowana przez władze carskie i osadzona w X pawilonie Cytadeli Warszawskiej. W 1880 r. dostała wyrok zesłania na 5 lat na Syberię. Nie zniosła trudów podróży i zmarła w drodze 3 stycznia 1881 roku w okolicach Krasnojarska.

Źródło: D. Wawrzykowska-Wierciochowa, Płaskowicka. Opowieść biograficzna, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1979.

oprac. Gosia Kowalska, Kobietynawsi.pl

 

Anna Henryka Pustowójtówna
Anna Henryka Pustowójtówna, fot. ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. F.3147

Anna Henryka Pustowójtówna

Powstanka styczniowa, adiutantka majora Dionizego Czachowskiego, a następnie generała Mariana Langiewicza. Urodziła się 26 lipca 1838 r. (lub 15 lipca 1843 r.) w Wierzchowiskach pod Lublinem jako córka Marianny z Kossakowskich i Trofima Pustowojtowa, carskiego oficera, z pochodzenia Węgra. Na jej patriotyczne poglądy oraz katolickie wychowanie największy wpływ miała prawdopodobnie babka, Brygida Kossakowska. W 1861 r. Pustowójtówna aktywnie włączyła się w manifestacje patriotyczne w Lublinie, za co skazano ją na zamknięcie w żeńskim klasztorze prawosławnym w Moskwie. Symulowanie choroby i odwlekanie wyjazdu pozwoliło zorganizować ucieczkę Pustowójtówny, tymczasowo więzionej w areszcie domowym w Żytomierzu. Przebrana za chłopca uciekła do Michalen w rumuńskiej Mołdawii, do domu Zygmunta Miłkowskiego, wspierającego polskich uchodźców i konspiratorów. Zapewne tutaj podjęła decyzję o walce z bronią w ręku w nadchodzącym zrywie oraz zaczęła ćwiczyć m.in. strzelanie i walkę szablą. Po wybuchu powstania styczniowego Pustowójtówna ruszyła wraz z innymi ochotnikami do zaboru rosyjskiego. 14 lutego 1863 r., w męskim stroju i pod pseudonimem Michał Smok, zgłosiła się do oddziału Langiewicza stacjonującego w Staszowie. Walczyła w bitwach pod Małogoszczem, Pieskową Skałą, Chrobrzem i Grochowiskami. Z relacji jej współczesnych wynika, że wykazywała się dużą odwagą i niejednokrotnie zagrzewała żołnierzy do walki. Poza pełnieniem funkcji adiutantki często dbała o zaopatrzenie oddziału, a w razie potrzeby tłumaczyła z rosyjskiego. 19 marca została aresztowana wraz z Langiewiczem podczas przekraczania austriackiej granicy. Wkrótce, po przyrzeczeniu, że nie wróci już do walki zbrojnej, Pustowójtówna odzyskała wolność. Stała się najpopularniejszą kobietą walczącą w powstaniu styczniowym – jej historię szeroko opisywano w europejskiej prasie, a fotografie w stroju powstańczym powielano i sprzedawano. W kolejnych latach przebywała w Pradze, Wiedniu, Krakowie i Zurychu, cały czas zabiegając o uwolnienie Langiewicza. W 1866 r. ostatecznie zamieszkała w Paryżu. Utrzymywała się z zasiłku rządu francuskiego dla powstańców oraz z wyrobu sztucznych kwiatów. Podczas oblężenia Paryża w latach 1870–1871 (w czasie wojny francusko-pruskiej) pracowała jako ochotniczka w szpitalu. Tam spotkała po latach doktora Stanisława Lewenharda, który także walczył w powstaniu w oddziale Langiewicza. Para wzięła ślub w 1873 r. i doczekała się czworga dzieci. Pustowójtówna (Lewenhardowa) zmarła nagle w nocy z 1 na 2 maja 1881 r., prawdopodobnie na atak serca. Pochowano ją na paryskim cmentarzu Montparnasse. 

Źródła: M. Bruchnalska, Ciche bohaterki. Udział kobiet w powstaniu styczniowym, Wydawnictwo Towarzystwa św. Michała Archanioła, Miejsce Piastowe 1933; D. Wawrzykowska-Wierciochowa, Najdziwniejszy z adiutantów. Opowieść o Annie Henryce Pustowójtównie, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1968.

oprac. Karolina Dzimira-Zarzycka

GIZELA REICHER-THON

Wybitna badaczka literatury, nazywana matką polskiej komparatystyki literackiej, jedna z pierwszych kobiet, która obroniła doktorat na Uniwersytecie Jagiellońskim. Urodziła się 23 maja 1904 w Nowym Sączu w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. W późniejszych latach mieszkała w Krakowie i Łodzi. W 1914 roku ukończyła szkołę powszechną, następnie studiowała w prywatnym gimnazjum żeńskim. W 1922 zdała maturę, po czym zaczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim z zakresu fililogii polskiej, angielskiej, językoznawstwa i filozofii. Na ostatnim roku studiów zapisała się do Studium Pedagogicznego. W 1927 roku, jeszcze jako studentka IV roku, obroniła doktorat. Jej szanse na asystenturę, przez wzgląd na jej żydowskie pochodzenie i płeć, były minimalne. Pracowała jako nauczycielka w gimnazjum i w żydowskiej charytatywnej Centrali Towarzystw Opieki nad Sierotami (CENTOS). W 1933 roku opublikowano jej doktorat O Ironii Juliusza Słowackiego w świetle badań estetyczno-porównawczych, przełomową książkę, do tej pory nieprzerwanie cytowaną przez badaczy twórczości wieszcza. Niewiele wiadomo o jej losach w czasie II wojny światowej. Data, miejsce i okoliczności jej śmierci pozostają nieznane.

Źródło: P. Oczko, Nie ma jasnych sukien... Jest książka. O Gizeli Reicher-Thonowej, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom II, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2010. 

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

GIZELA REICHER-THON
fot. z zasobu Archiwum Narodowego w Krakowie, sygn. 29/1576/35, nr 11180.

 

DIANA REITER
Diana Reiter, fot. ze zbiorów Archiwum Narodowego w Krakowie, sygnatura StGKr 977.

DIANA REITER

Architektka, jedna z pierwszych kobiet (obok Ireny Bertig i Reli Schmeidler) wykonujących ten zawód w Krakowie. Urodziła się w 6 listopada 1902 r. w rodzinie żydowskiej w Drohobyczu. Niewiele wiadomo o jej formalnym wykształceniu. W Krakowie pracowała jako urzędniczka w Dyrekcji Okręgowej Robót Publicznych. Od sierpnia 1940 roku była zatrudniona w biurze projektowym inż. Kazimierza Kulczyńskiego. Do budynków przez nią zaprojektowanych należą: kamienica przy ul. Pawlikowskiego 16 i kamienica przy ul. Beliny Prażmowskiego 26. Ponadto opracowała niezrealizowany projekt przy ul. Lea 19. W 1928 r. wraz z Adamem Moschenim oraz Zdzisławem Kowalskim stanęła do konkursu architektonicznego na projekt nowego gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, w którym zajęli trzecie miejsce. W latach 1931–1934 była członkinią Związku Architektów Województwa Krakowskiego. W 1937 zasiadła w komitecie organizacyjnym Związku Inżynierów Żydów. W czasie II wojny światowej wraz z matką została przeniesiona do krakowskiego getta. Dostała się do obozu pracy w Płaszowie, gdzie kierowała budową Wachkasserne – koszarów dla strażników i wartowników. Została zamordowana w obozie w 1943 roku. Jej losy zostały uwiecznione w powieści Thomasa Keneally’ego Lista Schindlera, przeniesionej na ekran przez Stevena Spielberga. 

Źródło: M. Świerkosz, Diana Reiter. Wymazywanie życia, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom II, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2010.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

 

Róża Rock
Róża Rock, fot. pochodzi z publikacji "Świat przed katastrofą. Żydzi krakowscy w dwudziestoleciu międzywojennym" (Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 2007).

Róża Rock

Prezeska Domu Sierot Żydowskich, działaczka społeczna, filantropka. Urodziła się 27 maja 1881 roku w Krakowie w żydowskiej rodzinie Grossmannów. Studiowała w Niemczech, gdzie zaznajomiła się z nowoczesnymi zasadami prowadzenia placówek wychowawczo-oświatowych.  W 1918 została liderką krakowskiego Komitetu Kobiet Żydowskich, który zajmował się opieką nad dziećmi uchodźców i sierotami wojennymi. Dzięki swojemu zaangażowaniu szybko stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych działaczek społecznych w Krakowie. Podjęła się trudnej reformy istniejącego od 1846 Domu Sierot Żydowskich, w którym chciała znacząco poprawić warunki życiowo-higieniczne. Po pokonaniu początkowego oporu zarządu, Róża przejęła władzę nad Zakładem i w latach 1918–1926 pełniła funkcję jego prezeski. W latach 1922–23 zajęła się gruntowną przebudową Domu Sierot Żydowskich. Pracę nadzorował jej mąż, Łazarz Rock, architekt i radny miasta Krakowa. Część remontu została sfinansowana z prywatnych środków małżeństwa Rocków. Latem 1926 roku Róża Rock została prezeską Krakowskiego Komitetu Opieki nad Sierotami Żydowskimi, rozciągając swą działalność na wszystkie osierocone dzieci żydowskie w Krakowie. W tym samym roku z jej inicjatywy została założona Bursa Sierot Żydowskich przy Stowarzyszeniu Rękodzielników Żydowskich „Szomer Umionim“. Utrzymanie bursy było możliwe dzięki organizowanym przez nią zbiórkom. Zmarła 25 listopada 1926 roku w Wiedniu w wyniku komplikacji po operacji związanej z usunięciem nowotworu. Jej pogrzeb zamienił się w żałobną manifestację krakowskich Żydów. W uznaniu zasług Róży, sierociniec został nazwany jej imieniem i funkcjonował jako Stowarzyszenie Zakładu Sierot Żydowskich w Krakowie im. Róży Rock „Megadle Jesomim“. Dla uczczenia pamięci o zmarłej w 1929 roku powołano Stowarzyszenie Byłych Wychowanków Zakładu Wychowawczego Sierot Żydowskich im. Róży Rockowej, nad którym kuratelę objął jej mąż. Imieniem Róży Rock został nazwany również fundusz, który wspierał krakowskie placówki wychowawcze i charytatywne.

Źródło: U. Pieczek, Róża Rock. Matka sierot żydowskich, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom III, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2011.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

Aleksandra Rogowska

Nauczycielka, harcmistrzyni, działaczka społeczna. Urodziła się 20 lipca 1913 roku w Warszawie. Z Milanówkiem związana od roku 1927, kiedy jej rodzina sprowadziła się do miasteczka. W Milanówku rozpoczęła naukę w Prywatnym Koedukacyjnym Gimnazjum, które ukończyła w 1933 roku. W tym samym roku rozpoczęła studia na Uniwersytecie Warszawskim, na wydziale matematyczno-przyrodniczym i jednocześnie zaczęła pracę jako nauczycielka we Włochach pod Warszawą. W 1929 roku, jako 16-latka, dołączyła do organizującej się przy gimnazjum I Drużyny Harcerek im. Orląt Lwowskich. 1 maja 1934 roku została jej drużynową. Prawdopodobnie w 1938 zdobyła stopień harcmistrzyni. Organizowała zbiórki w pałacu w Osowcu oraz liczne obozy. Stawiała w swoich działaniach na wychowanie przez poznawanie świata dookoła, zbiórki na łonie przyrody, którą ceniła szczególnie. Kiedy Główna Kwatera powołała Pogotowie Harcerek, wprowadziła naukę udzielania pierwszej pomocy jako dominujący element obozu. Studia Rogowskiej na Uniwersytecie Warszawskim, podobnie jak działanie drużyny harcerskiej, przerwał wybuch II wojny światowej. W trakcie wojny prowadziła tajne nauczanie na poziomie gimnazjalnym w swoim mieszkaniu w Milanówku (Dom Kalksteina, ul. Warszawska 21). Na tajnych kompletach uczyła przyrody, historii i geografii, wraz z panią Ireną Chmielnicką (j. polski) oraz Zofią Fiedorowicz (matematyka). W spotkaniach brały udział grupy 4–6 osobowe. W październiku 1939 roku w jej domu odbyła się uroczystość złożenia przysięgi przez grupę przedwojennych harcerek. Od tej chwili rozpoczęło działalność podziemne harcerstwo żeńskie w Milanówku, które aktywnie wspierała swoją wiedzą i doświadczeniem. Tajne komplety wznowiła w 1943 po powrocie do Milanówka (lata 1941–43 spędziła pod Kielcami, gdzie także aktywnie działała). Podjęła pracę w Prywatnej Szkole Powszechnej. Na zajęcia w jej domu uczęszczały dziewczynki, które stworzyły pierwszy zastęp w reaktywowanej przez Rogowską I DH przy Liceum i Gimnazjum w Milanówku. Jako drużynowa wspominana jest niezwykle ciepło – wymagająca, ale lubiana i szanowana przez wszystkich. Spośród tłumu wyróżniała się wzrostem, miała ok. 180 cm. Jej harcerki wspominają, że była dla nich wzorem do naśladowania, pozornie zdystansowana, poważna i wyniosła, zmieniała się, kiedy miała przekazywać innym wiedzę, czy to z zakresu wykładanych przedmiotów, czy harcerską. Cały czas rozwijała się, podnosiła swoje kwalifikacje, co inspirowało dziewczęta. Dzięki jej zaangażowaniu przetrwały żeńskie drużyny harcerskie na terenie Milanówka. To ostatni jej ślad w tym mieście. Studia w trybie zaocznym Aleksandra Rogowska ukończyła w roku 1953. Zmarła w Warszawie 15 maja 1982 roku i jest pochowana na Powązkach.

Źródła: M. Hassa, Harcerstwo polskie w Milanówku - część I, Towarzystwo Przyjaciół Milanówka 2001; Wspomnienia Marii Kaszyckiej – wywiad własny autorki, niepublikowany.

oprac. Hanna Musur, Milanowianki

Aleksandra Rogowska
Aleksandra Rogowska.

 

Ruta Sakowska
Ruta Sakowska. Fot. ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego.

Ruta Sakowska

Historyczka, badaczka Konspiracyjnego Archiwum Getta Warszawskiego. Urodziła się w Wilnie 29 lipca 1922 roku w rodzinie inteligenckiej. Jej ojciec był dziennikarzem a matka pracowała w bibliotece. W Wilnie ukończyła żeńskie gimnazjum i przeniosła się do Warszawy, by kontynuować naukę. II wojnę światową przeżyła w Związku Radzieckim, dokąd wyjechała tuż po jej wybuchu. Do Polski wróciła w 1958 roku. Podjęła pracę w Żydowskim Instytucie Historycznym, gdzie zajęła się badaniem dziejów getta warszawskiego. W roku 1968 podczas kampanii antysemickiej nie zdecydowała się na wyjazd z Polski. Ruta Sakowska jest autorką opracowań Archiwum Ringelbluma. W 1975 roku w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk obroniła rozprawę doktorską Życie społeczne w getcie warszawskim. Ruta Sakowska badała również opór cywilny w getcie warszawskim. Jak sama pisała: „ta forma oporu objęła niemal wszystkie dziedziny życia zamkniętej dzielnicy: dożywianie głodujących, pomoc dla bezdomnych, opiekę nad sierotami, tajną twórczość i uczestnictwo w kulturze, tajne badania naukowe, tajne życie religijne, tajne nauczanie. Był to ruch, który objął ludzi z różnych środowisk [...]”. Sakowska w swojej pracy starała się dowartościować pewne formy oporu, które nie były oparte na użyciu siły fizycznej. Jej zdaniem, to właśnie dzięki oporowi cywilnemu mieszkańcom i mieszkankom getta warszawskiego udało się przetrwać tak długo. Do końca życia była związana z Żydowskim Instytutem Historycznym. Zmarła 26 sierpnia 2011 roku w Warszawie.

Źródła: Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 1: Listy o Zagładzie, opr. R. Sakowska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997; Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 2: Dzieci – tajne nauczanie w getcie warszawskim, opr. R. Sakowska, Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2001.

oprac. Natalia Judzińska

 

Sara Schenirer
Sara Schenirer, fot. ze zbiorów Archiwum Narodowego w Krakowie, sygn. StGKr 403.

Sara Schenirer

Działaczka oświatowa i społeczna, pedagożka i pisarka, nazywana Matką Izraela i Matką Pokoleń. Urodziła się w 1883 roku w Krakowie jako najmłodsza z dziewięciorga rodzeństwa. Wychowała się w chasydzkiej rodzinie z tradycjami rabinackimi. Uczęszczała do polskiej szkoły powszechnej. Wówczas żydowskie dziewczęta nie miały możliwości otrzymania formalnej edukacji w żydowskich szkołach w zakresie nauk religijnych i świeckich, zdobywały świeckie wykształcenie w polskich szkołach, ucząc się polskiej tradycji i kultury. Po ukończeniu szkoły powszechnej w wieku 14 lat Sara podjęła pracę szwaczki. Ponieważ nie miała możliwości kontynuowania edukacji formalnej, została słuchaczką wykładów prowadzonych przez polskie działaczki oświatowe. W 1914 roku wraz z wybuchem I wojny światowej wyemigrowała z Galicji do Wiednia, gdzie pod wpływem wykładów dr Flescha i działalności Samsona Raphaela Hirsza powzięła zamiar umożliwienia młodym Żydówkom edukacji. W 1917 roku wróciła z Wiednia i zaczęła wdrażać w życie plan stworzenia szkoły, jednocześnie kontynuując pracę krawcowej. W tym samym roku założyła w swoim mieszkaniu jednoizbową szkołę dla dziewcząt, pod jej opieką znajdowało się wówczas 25 uczennic. Zaledwie dwa lata po otwarciu pierwszej szkoły w Krakowie z całej Polski zaczęto nadsyłać prośby o zorganizowanie szkół Bejs Jakow. Działalność naukowa szkół Bejs Jakow kładła silny nacisk na pielęgnowanie tradycyjnego stylu życia w oparciu o religię, jednocześnie Schenirer stosowała nowoczesne metody nauczania. Stworzenie ortodoksyjnej szkoły dla dziewcząt było ewenementem na skalę światową, bowiem nauczanie dziewczynek religii było sprzeczne ze słowami Talmudu i rolą kobiety w tradycyjnych rodzinach żydowskich. Schenirer udało się jednak uzyskać poparcie przywódców ortodoksyjnych Żydów. Do 1937 roku powstało 250 szkół Bejs Jakow, od 1948 zaczęły powstawać (m.in. na terenie USA) szkoły Bejs Jakow drugiego stopnia. W trakcie II wojny światowej w szkołach Bejs Jakow na terenach gett prowadzono tajne nauczanie. Sara Schenirer zmarła w 1935 roku, opłakiwana przez setki żydowskich kobiet. Została pochowana na żydowskim cmentarzu przy ul. Jerozolimskiej 14 w Krakowie, który został zniszczony przez nazistów. Do dziś istnieje ponad 100 szkół Bejs Jakow na terenie USA i Izraela.

Źródło: J. Fabijańczuk, Matka Izraela. Sara Schenirer, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom I, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

Dorota Schwartze

Urodziła się 25 stycznia 1347 roku we wsi Gross Montau (dziś Mątowy Wielkie) na terenie malborskich Żuław. Według słów Güntera Grassa, „była (w naszym regionie) pierwszą kobietą, która zbuntowała się przeciwko patriarchalnemu przymusowi średniowiecznego małżeństwa”. Była córką pobożnych osadników z Niderlandów, sprowadzonych na te niziny przez zakon krzyżacki. Od dzieciństwa wykazywała pociąg do życia duchowego. Póki żyli rodzice Doroty, akceptowali i popierali jej pragnienia. Kiedy ich zabrakło, Dorota stała się kłopotem dla rodzeństwa. Postanowiono wydać ją za mąż. Nie były to czasy, w których ktokolwiek pytałby młodą kobietę o jej preferencje w zakresie wyboru drogi życiowej. Nie liczono się zatem i ze zdaniem Doroty, której marzeniem było życie zakonne. Wybór rodziny padł na Alberta Swertveghera, zamożnego gdańskiego płatnerza. Marząca o ascezie i odosobnieniu Dorota trafiła do złotej klatki: mąż zajmował posesję przy ulicy Długiej (na wysokości dzisiejszego numeru 64) i wtedy, i dziś stanowiącej prestiżową arterię Głównego Miasta. Jako płatnerz czerpał dodatkowe korzyści ze sprzedawania broni Krzyżakom. Proceder handlu bronią wywoływał w Dorocie wstręt i sprzeciw. Nie miała możliwości realizowania własnych pragnień i swobody praktyk religijnych – żona bogatego, wpływowego rzemieślnika musiała pełnić funkcje reprezentacyjne: nosić piękne stroje i pojawiać się u jego boku w spotkaniach cechowych, ucztach i zabawach. Buntowała się przeciw temu, opiekując się trędowatymi w szpitalu Bożego Ciała, rozdając pieniądze męża ubogim i spędzając czas z ulicznymi żebrakami. Przełomem stała się dla Doroty wizyta w Einsiedeln (dziś Szwajcaria), gdzie spotkała odgrodzone od świata pustelnice. Dorocie jednak, jako mężatce, nie wolno było wybrać takiej drogi. Musiała powrócić do Gdańska. Po śmierci męża przeniosła się do Kwidzyna i tam, w 1393 roku, spełniła swoje marzenie: dobrowolnie zamieszkała w niemal całkowicie zamurowanej celi pod schodami chóru tamtejszej katedry. Po 14 miesiącach takiej egzystencji, 25 czerwca 1394 roku Dorota zmarła, co otworzyło drogę zakonowi krzyżackiemu do rozpoczęcia procesu kanonizacyjnego. Procedurę kanonizacyjną zatrzymały najpierw wojna z Polską w 1410 roku, a potem ekspansja protestantyzmu. Odesłane do Rzymu akta zaginęły gdzieś pod Bolonią i kanonizacja Doroty na wieki utknęła w martwym punkcie. Do sprawy powrócono dopiero w latach 70. XX wieku – wtedy to  została beatyfikowana przez papieża Pawła VI. Dziś jest patronką Pomorza, kobiet oraz... odlewników.

Źródła: K.Kujawska-Komender, Wstęp do badań nad pismami Doroty z Mątew, Kraków 1957; M. Janion, Kobiety i duch inności, Warszawa 2006.

Oprac. Dominika Ikonnikow, Metropolitanka

Dorota Schwartze
Dorota Schwartze. Fot. ze zbiorów Wikimedia Commons.

 

Stefania Sempołowska
Stefania Sempołowska. Fot. ze zbiorów Wikimedia Commons.

Stefania Sempołowska

Działaczka społeczna i oświatowa, nauczycielka, redaktorka i publicystka. Urodziła się 1 października 1870 roku. W 1878 roku zamieszkała z wcześnie owdowiałą matką i siostrami w Warszawie. Uczęszczała na pensję Jadwigi Papi – kuźnię przyszłych działaczek społecznych i rzeczniczek emancypacji kobiet. W 1887 roku uzyskała uprawnienia do wykonywania zawodu nauczycielki. W wieku 17 lat zaczęła utrzymywać rodzinny dom. Naukę kontynuowała na tajnym Uniwersytecie Latającym, który stał się dla niej „nie tylko uczelnią, lecz jednocześnie wielką szkołą społecznego życia”.W 1895 roku spełniła swoje marzenie – w rodzinnym mieszkaniu założyła własną szkołę dla dziewcząt, którą prowadziła do 1902 roku. Całkowita niezależność pozwoliła jej na realizację własnych metod dydaktycznych. W swoich uczennicach starała się zaszczepić umiejętność samodzielnego myślenia i zamiłowanie do samokształcenia. Wykładała na kursach nauczycielskich organizowanych przez Warszawskie Koło Oświaty Ludowej. W Kobiecym Kole Oświaty Ludowej prowadziła tajne nauczanie, organizowała „komplety biblioteczne” dla uczestniczek kursów, założyła nowatorską wypożyczalnię pomocy naukowych. W Kole Kobiet Korony i Litwy prowadziła sekcję pedagogiczną. Kwotę, którą B. Hirszfeld zapisał w testamencie na cele oświatowe, przeznaczyła na rozwój szkół rolniczych. W 1902 roku, po kolejnym aresztowaniu jako poddana pruska prowadząca „szkodliwą” działalność, została wydalona z granic Cesarstwa Rosyjskiego. Trafiła do Krakowa, gdzie przez środowiska konserwatywne została okrzyknięta „warszawską radykałką”. Związała się z Bujwidami. Jako osoba nieznosząca bezczynności rzuciła się w wir pracy: uczyła w I gimnazjum żeńskim, wygłaszała odczyty na Uniwersytecie Ludowym im. A. Mickiewicza i w Czytelni dla Kobiet, zbierała składki na rzecz strajkującej w Królestwie młodzieży. W 1905 roku wróciła do Warszawy, gdzie oddała się bez reszty pracy społeczno-oświatowej. Uczyła w prywatnych szkołach, wykładała na Uniwersytecie dla Wszystkich, angażowała się w pracę Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, Towarzystwa Kultury Polskiej oraz Polskiego Związku Ludowego. W 1905 roku założyła Związek Pomocy Ofiarom Represji Politycznych. Przez lata wspierała więźniów politycznych. Dużo publikowała, zabierając głos w sprawach dotyczących stanu oświaty i wysuwając propozycje śmiałych reform. Była pionierką walki o nauczycielskie związki zawodowe. Wspólnie z J. Mortkowiczową redagowała i wydawała czasopismo dla młodzieży „Z bliska i z daleka” z dodatkiem dla dzieci „W słońcu”. W czasie wojen organizowała pomoc dla potrzebujących. Była oddaną orędowniczką równouprawnienia kobiet. Zawsze wysuwała się na pierwszy plan, niestrudzona w swoim zapale, była doskonałą mówczynią o wielkim talencie organizatorskim. Wśród osób postępowych cieszyła się wielkim autorytetem. W kręgach konserwatywnych miała opinię anarchistki i wichrzycielki. Sama o sobie mówiła „motorem mojego życia był bunt”.Zmarła 31 stycznia 1944 roku.

Źródła: G. Kowalska, Stefania Sempołowska, http://www.kobietynawsi.pl/Stefania-Sempolowska [dostęp 05.08.2015]; H. Mortkowicz-Olczakowa, Panna Stefania. Dzieje życia i pracy Stefanii Sempołowskiej, Nasza Księgarnia 1961.

oprac. Gosia Kowalska, Kobietynawsi.pl

MARIA SIEDLECKA

Działaczka społeczna, oświatowa i na rzecz emancypacji kobiet. Urodziła się 14 marca 1856 roku, całe życie była związana z Krakowem, gdzie mieszkała przy ulicy Szpitalnej 7, w kamienicy „Pod Rakiem“. W młodości otrzymała staranne wykształcenie. Działalność oświatową rozpoczęła na początku lat 90. XIX wieku w Towarzystwie Szkoły Ludowej (TSL), z którym była związana do końca życia i gdzie organizowała imprezy charytatywne, zajmowała się szkołami ludowymi i instytucjami oświatowymi. Jako działaczka TSL przyczyniła się również do wybudowania dwóch szkół: w 1896 w Wolicy i w 1898 w Białej. Wraz z Kazimierą Bujwidową założyła Czytelnię dla Kobiet, jedną z najważniejszych instytucji krakowskiego ruchu emancypacyjnego, łączącą cele oświatowe, samopomocowe i emancypacyjne. Czytelnia organizowała odczyty, spotkania, uczestniczyła w akcjach politycznych i społecznych. W imieniu Czytelni Siedlecka podpisała petycję do Rady Państwa w Wiedniu, domagającą się dopuszczenia kobiet do studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz umożliwienia kobietom wykonywania zawodów lekarki czy farmaceutki. W 1895 roku wstąpiła do Stowarzyszenia Pomocy Naukowej dla Polek im. J. I. Kraszewskiego, które dążyło do utworzenia pierwszego gimnazjum żeńskiego w Krakowie, co udało się w 1896 roku. Siedlecka była również redaktorką pisma dla kobiet wiejskich „Przodownica“ (1899–1912), na łamach którego nawoływała m.in. do tworzenia czytelń na wsiach i w miasteczkach. Zmarła 13 marca 1942 roku w Krakowie.

Źródło: A. Kwaśniak-Gawłowska, Maria Siedlecka. Twórczyni przestrzeni dla kobiet, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom V, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2013.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

MARIA SIEDLECKA
Maria Siedlecka, fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-N-1190-1

 

Jadwiga <br />
Sikorska-Klemensiewiczowa
Jadwiga Sikorska-Klemensiewiczowa, fot. Muzeum Farmacji UJ, sygnatura 114/2/2.

Jadwiga
Sikorska-Klemensiewiczowa

Farmaceutka, jedna w pierwszych studentek Uniwersytetu Jagiellońskiego. Urodziła się w 1871 roku w rodzinie o intelektualnych tradycjach. Podstawy edukacji odebrała w domu rodzinnym, w wieku 11 lat została uczennicą pensji w Warszawie. Po pięciu latach nauki zdała egzamin do rządowego gimnazjum żeńskiego. W 1887 roku uzyskała wyższy patent nauczycielski, następnie zaczęła uczęszczać na zajęcia Uniwersytetu Latającego, gdzie uczestniczyła w kursach botaniki, chemii, mineralogii, zoologii i geologii. Równocześnie jako nauczycielka prowadziła tajne komplety dla dzieci z rodzin robotniczych. Zainspirowana planami koleżanki z Uniwersytetu, Stanisławy Dowgiałło, postanowiła zostać farmaceutką. W 1891studentki rozpoczęły trzyletnią praktykę aptekarską. W 1894 Jadwiga zdała egzamin na pomocnika aptekarskiego i zaczęła planować studia wyższe. Wraz ze Stanisławą Dowgiałło i Janiną Kosmowską została przyjęta na Uniwersytet Jagielloński jako hospitantka – bez prawa do dyplomu. W Krakowie Jadwiga zaangażowała się w działalność społeczną: pracowała w pierwszej bezpłatnej wypożyczalni książek Towarzystwa Szkoły Ludowej w Krakowie, działała w Stowarzyszeniu Postępowej Kształcącej się Młodzieży „Zjednoczenie“, wygłaszała pogadanki dla robotników z zakresu nauk przyrodniczych i nauk o człowieku, udzielała się w partii socjalno-demokratycznej, współpracowała z pismami „ Latarnia“, „Kalendarz robotniczy“, „Promyk“ i „Prawo Ludu“. Po ukończeniu dwóch lat studiów farmaceutycznych, myśląc o podjęciu studiów medycznych, zapisała się na kurs opatrywania i leczenia ran oraz do Szkoły Położnych, uczęszczała również na wykłady z anatomii. W 1898 zdała na ocenę celującą farmaceutyczny egzamin magisterski. W 1903 roku założyła pierwszą kobiecą drogerię, w której zatrudniła koleżanki ze studiów. Prowadziła hodowlę roślin aptekarskich, pracowała również w Okręgowym Związku Kasy Chorych. W 1932 roku zrezygnowała z pracy i zajęła się studiami nad rozwojem dziecka. Po wojnie wyjechała na siedem lat do Hiszpanii, gdzie mieszkała u córki. Ostatnie lata życia spędziła, spisując wspomnienia, które wydała pod tytułem Przebojem ku wiedzy. Zmarła 1 maja 1963 roku.

Źródło: M. Petryna, Jadwiga Sikorska-Klemensiewiczowa. Droga do świątyni wiedzy, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom II, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2010. 

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

Zofia Solarzowa

Współtwórczyni Uniwersytetów Ludowych w Polsce, działaczka ruchu ludowego, nauczycielka,  animatorka kultury, pisarka. Urodziła się 8 lutego 1902 roku w Odessie. Zaadoptowana przez M. i W. Symonowiczów trafiła do majątku Miąse na Mazowszu. W roku 1924 uzyskała uprawnienia do nauczania i zaczęła pracę na Uniwersytecie Ludowym (UL) w Szycach. Ta nowatorska na gruncie polskim metoda edukacji dorosłych czerpała inspirację z duńskich UL zakładanych przez N.F.S. Grundtviga. Dyrektorem szkoły był Ignacy Solarz, z którym połączyła ją wspólna pasja. Zofia stała się współtwórczynią nowych metod nauczania oraz budowania równoprawnej wspólnoty nauczycieli i wychowanków. Łączyły ich nie tylko wspólne mieszkanie, kuchnia i praca, ale także decydowanie o dalszym rozwoju szkoły. W misję UL-u wpisywały się samostanowienie, samodzielność myślenia i swobodne wypowiadanie własnych poglądów. Zofia prowadziła zajęcia literackie i teatralne oraz pogadanki na temat życia w rodzinie. Wykłady nigdy nie były czytane, ale wygłaszane „z głowy i serca”. Zadaniem UL-u była nie tylko edukacja, ale również przygotowanie uczniów do aktywności społecznej i politycznej. 30 września 1931 roku władze sanacyjne doprowadziły do likwidacji placówki. Sojusznicy dzieła Solarzów ruszyli z pomocą. Już jesienią 1932 roku otwarto Wiejski Uniwersytet Orkanowy w Gaci. Zajęcia odbywały się w bardzo surowych warunkach. Dzięki nieustającemu zaangażowaniu chłopów w 1937 roku na tzw. Gackiej Górce stanął nowy, przestronny budynek UL-u. Solarzowa rozwijała szkołę w kierunku artystycznym. Dużo serca i energii wkładała w tworzenie teatru samorodnego, „z głowy”, opartego na spontaniczności, emocjach, wspólnej zabawie. Inscenizowała opowiadania i nowele. Bazowała na przyśpiewkach i opowieściach ludowych przynoszonych przez wychowanków z różnych regionów kraju. Intensywnie tworzyła, napisała kilka książek na temat teatru ludowego oraz kilkaset pieśni i przyśpiewek. Wybuch wojny przerwał działalność UL-u, a aresztowany przez gestapo Solarz zginął w nieznanych okolicznościach. Po wojnie Solarzowa starała się kontynuować rozpoczęte dzieło. Najpierw prowadziła kursy dla przedszkolanek w Handzlówce, następnie założyła Teatralny Uniwersytet Ludowy w Brusie pod Łodzią. Szkoła kształciła przyszłych animatorów kultury, przygotowywała do pracy w świetlicach, domach kultury, bibliotekach. W latach 1950–1953 pracowała w Ministerstwie Kultury i Sztuki w departamencie ruchu amatorskiego. Praca biurowa nie była jednak jej powołaniem. Ciągnęło ją na wieś, do działań z ludźmi. Trafiła do Białego Dunajca, gdzie przez 16 lat kierowała góralskim zespołem pieśni i tańca „Biały Dunajec”. Aktywnie uczestniczyła w odbudowie Towarzystwa Uniwersytetów Ludowych, była członkinią Rady Uniwersytetów Ludowych. Władza ludowa nie zawsze przychylnie patrzyła na jej poczynania. Motorem jej działań było pragnienie tworzenia „rodziny społecznej” oraz ogromna wiara w człowieka. Zmarła 22 stycznia 1988 roku.

Źródła: G. Kowalska, Zofia Solarzowa, http://kobietynawsi.pl/Zofia-Solarzowa [dostęp: 24.08.2015]; Z. Solarzowa, Mój pamiętnik, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985.

oprac. Gosia Kowalska, Kobietynawsi.pl

Zofia Solarzowa
Zofia Solarzowa. Fot. ze zbiorów Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie.

Tamara Sołoniewicz

Reżyserka i scenarzystka filmowa, urodzona 17 września 1938 roku w Narewce położonej niedaleko granicy z Białorusią. Jej rodzice – Olga i Mikołaj – należeli do białoruskiej inteligencji. Uczęszczała do szkoły podstawowej w Narewce, a następnie do Liceum Ogólnokształcącego w Michałowie. Ukończyła filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim i Podyplomowe Studia Dziennikarskie w Warszawie. Od połowy lat 60. była związana z Telewizją Polską. W Warszawie pracowała w redakcji reportażu i filmu dokumentalnego, realizowała też filmy dla stacji zagranicznych. Debiutowała filmem o swoich rodzinnych terenach „Miasteczko na skraju puszczy”, który zrealizowała w 1966 roku. W 1971 roku Sołoniewicz rozpoczęła pracę w Redakcji Społecznej TVP. Lata 70. to początek jej głośnych filmów i pierwszych sukcesów, tak już miało być do końca jej życia. W 1973 roku otrzymała nagrodę za film „Krzyk kobiet”. W 1974 roku powstał film „Matecznik”, za który Tamara otrzymała brązowego Lajkonika na Festiwalu Filmów Dokumentalnych w Krakowie i nagrodę główną na festiwalu w Monte Carlo. Na początku lat 80. Tamara bardzo zaangażowała się w sprawy polityczne, robiła filmy o niepokoju społecznym i trudnej sytuacji gospodarczej. W 1981 roku jeden z filmów „Kto za, kto przeciw, kto się wstrzymał” został nagrodzony Filmową Nagrodą „Solidarności”. W tym samym roku powstał film „Przełom”. W latach 80. zrealizowała fabularyzowany dokument „Kresową balladę” – zapis jej wspomnień z dzieciństwa, później powstały też m.in. „Siłaczka z Góran”, „Żertwa” czy „Czy słyszysz, jak ziemia płacze”. Pod koniec lat 90. wróciła na Podlasie, gdzie wykładała w Wyższej Szkole Dziennikarskiej im. Melchiora Wańkowicza w Białymstoku. Została pełnomocniczką ds. jakości programu w powstającym ośrodku telewizji w Białymstoku. Pomagała i przygotowywała dziennikarzy i operatorów do pracy w Telewizji Białystok. W 1999 roku zrealizowała film o polskich Tatarach do cyklu „Ginące cywilizacje” na zamówienie Discovery. Sołoniewicz była zainteresowana prawosławiem i związaną z nim kulturą. Kilkakrotnie rejestrowała przebieg Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Cerkiewnej w Hajnówce. Za najważniejsze w swojej pracy uznawała dokumentowanie, pracę na planie oraz pokazanie ukochanej Białostocczyzny. W jej filmach powracają motywy ikonograficzne. Większość jej filmów opowiada o wsi, a krytycy jej styl nazywają pejzażowo-wiejskim. W 2000 roku rozpoczęła zdjęcia do filmu o 99-letniej mieszkance podlaskiej wsi. Niestety nie dokończyła pracy. Zmarła 18 lipca 2000 roku. Pochowana została na cmentarzu w Michałowie.

Żródła: Artyści Białegostoku XVIII-XX wiek, pod red. E. Kozłowskiej-Świątkowskiej, Białostocki Ośrodek Kultury, Białystok 2005; http://www.portals.narew.gmina.pl/wydarzenia/76-wydarzenia-w-bibliotece/wydarzenia-w-bibliotece-2005/213-tworczosc-tamary-soloniewicz (dostęp 10.10.2015).

oprac. Natalia Wieczeryńska, Dziew/czyny

 

Zofia Stryjeńska
Zofia Stryjeńska. Fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-M-5306.

Zofia Stryjeńska

Malarka, graficzka, ilustratorka, scenografka, nazywana „księżniczką sztuki polskiej“. Autorka pamiętników i podręcznika savoir-vivre‘u. Przyszła na świat 13 maja 1891 roku w krakowskiej rodzinie rzemieślniczej. Uczęszczała do szkoły wydziałowej, szkoły robót ręcznych, seminarium nauczycielskiego i do prywatnej szkoły artystycznej Leonarda Stroynowskiego. Po zamknięciu szkoły Stroynowskiego w 1909 Zofia uczęszczała do Szkoły Sztuk Pięknych dla Kobiet Marii Niedzielskiej. W 1910 w trakcie podróży po Europie zwiedziła muzea Wiednia, Triestu i Wenecji. Po powrocie zapisała się na studia malarskie w Monachium – w tym celu przybrała tożsamość swojego brata Tadeusza (w tym czasie uczelnie nie przyjmowała kobiet). W obawie przed odkryciem oszustwa po roku przerwała studia. Po powrocie do Polski sprzedała swoją pierwszą większą pracę – Polskie bajdy na tle opowieści ludowych. Brała aktywny udział w ówczesnym życiu artystycznym Krakowa. Talent malarski Zofii był nieustannym źródłem konfliktów z mężem Karolem Stryjeńskim, które w późniejszym okresie doprowadziły do podarcia przez nią swoich prac i do dwukrotnego zamknięcia jej przez męża w szpitalu psychiatrycznym. W 1918 została członkinią Warsztatów Krakowskich. Na zlecenie Adolfa Szyszko-Bohusza przygotowała fragmenty polichromii sali na pierwszym piętrze w Baszcie Senatorskiej Zamku Wawelskiego. Przed pierwszą wojną namalowała jeszcze Paschę. Pieśń o Zmartwychwstaniu Pańskim, cykl kolęd frańciszkańskich i kolęd ludowych. Wraz ze znajomymi założyła Klub Gałki Muszkatołowej, gdzie odbywały się dyskusje o sztuce. W 1918 wydała cykl Bożki Słowiańskie. W 1921 w Warszawskiej zachęcie odbyła się wystawa prac Stryjeńskiej. W kolejnych latach mieszkała i obracała się w środowisku intelektualnym Warszawy i Zakopanego. W 1925 na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu otrzymała cztery najwyższe nagrody Grand Prix. W latach 20. pozycja Stryjeńskiej była już ugruntowana – wykonywała zamówienia rządowe, w tym gobelin zaprojektowany dla cesarza Japonii Hirohito czy dekoracyjne panneaux dla polskiego poselstwa w Sofii i promowane przez Cepelię cykle Muzyka Podhala i Tańce polskie. W 1929 została odznaczona Wielkim Złotym Medalem na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, w 1930 Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, a w 1936 Złotym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury. Od lat 50 mieszkała m.in.  w Paryżu i Brukseli. Zmarła 28 lutego 1976 w Genewie. Stryjeńska została upamiętniona monograficznymi wystawami w Krakowie, Poznaniu i Warszawie, a także wydaną przez Narodowy Bank Polski monetą.

Źródło: A. Sokulska, Zofia z Lubańskich Stryjeńska. Od Nawojki do „księżniczki polskiego malarstwa“, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek.Tom IV, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2012.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

 

Marta Suchanek-Kłyszewska

Marta Suchanek-Kłyszewska

Pierwsza studentka zwyczajna Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie i pierwsza kobieta w Polsce z dyplomem inżyniera górnika. Urodziła się 12 lipca 1909 roku w Otyni koło Kołomyi. Ukończyła Państwowe Gimnazjum Żeńskie w Krakowie, po czym w 1927 roku zapisała się na Wydział Górniczy Akademii Górniczej. Jeszcze jako studentka, w latach 1931–1936 była zastępczynią asystenta, a później asystentką w Zakładzie Geodezji i Miernictwa Górniczego Akademii. W dniu 20 czerwca 1936 obroniła pracę dyplomową dotyczącą miernictwa górskiego. Po studiach pracowała w kopalni węgla kamiennego Walenty w Rudzie Śląskiej. W 1939 przeniosła się do Warszawy, w czasie wojny pracowała w wydziale budowlanym Poczty Polskiej. Pod pseudonimem „Marta” i „Grześ” działała w Armii Krajowej, brała udział w powstaniu warszawskim. Po upadku powstania trafiła do obozu w Pruszkowie, następnie dostała przydział do pracy w szpitalu w Bielsku-Białej. Po wojnie wróciła do Warszawy i zajęła się tłumaczeniem na polski, francuski i angielski wydawnictw dotyczących okupacji niemieckiej. Była aktywną członkinią Koła Oddziału I Komendy Głównej AK oraz Światowego Związku Żołnierzy AK. W 1974 przyznano jej londyński Krzyż Armii Krajowej, w 2007 r. została uhonorowana Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzonej Polski. Po wojnie pracowała w Społecznym Przedsiębiorstwie Budowlanym w Warszawie i Instytucie Badawczym Budownictwa. W latach 1950–1953 była redaktorką w czasopiśmie „Inżynieria i budownictwo”. Zajmowała się również redakcją merytoryczną i klasyfikacją analiz dokumentacyjnych do Centralnego Instytutu Informacji Naukowo-Technicznej i Ekonomicznej. Karierę zawodową zakończyła w Centralnym Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Przemysłu Betonów. Zmarła 10 kwietnia 2008 roku, została pochowana na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Przez swoją byłą uczelnię została upamiętniona Odznaką Honorową za zasługi dla rozwoju AGH.

Źródło: A. Sokulska, Marta Suchanek- Kłyszewska. Odkopując historię pierwszej Polki z dyplomem inżyniera górnika, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom V, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2013.

oprac. Maja Haber, Krakowski Szlak Kobiet

 

Berta Szaykowska
Berta Szaykowska. Fot. ze zbiorów Biblioteki Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.

Berta Szaykowska

Lekarka, dyrektorka Biblioteki Naukowej Akademii Medycznej w Białymstoku. Urodziła się 12 września 1889 roku w Białymstoku, tu też ukończyła gimnazjum żeńskie. W latach 1909–1913 studiowała na Wydziale Fizyczno-Matematycznym w Warszawie, a następnie w latach 1913–1917 kształciła się w Żeńskim Instytucie Medycznym w Charkowie. Naukę ukończyła, uzyskując dyplom lekarza. Pracę zawodową rozpoczęła w czasie I wojny światowej, była lekarką w pociągu sanitarnym. Na początku wojny, w 1918 roku wyszła za mąż za Adolfa Kajzera, oficera wojsk niemieckich i wróciła do Białegostoku. Rok później jej mąż zmarł. W 1919 Szaykowska rozpoczęła pracę w Miejskim Szpitalu Zakaźnym w Białymstoku, a następnie w latach 1922–1924 pracowała w Szpitalu św. Rocha. W 1919 zatrudniona została jako lekarz szkolny w Gimnazjum Państwowym im. Anny Jabłonowskiej. Tam, z jej inicjatywy, w starszych klasach wprowadzono drugie śniadanie dla wszystkich uczennic oraz lekcję higieny. Jako zwolenniczka świeckiego wychowania młodzieży została zwolniona, jednak pracowała tam nadal, nie uzyskując wynagrodzenia. W 1922 roku nostryfikowała swój dyplom lekarza. Dwa lata później powtórnie wyszła za mąż za wdowca Wacława Szaykowskiego. Z inicjatywy Szaykowskiej podjęto w Białymstoku akcję pod nazwą „Kropla mleka”, której celem było bezpłatne przygotowanie mleka dla niemowląt niemających możliwości korzystania z pokarmu kobiecego. Po kilku latach, w miejsce tej inicjatywy, powołano Stację Opieki nad Matką i Dzieckiem w Białymstoku, którą Szaykowska kierowała w latach 1924–1939. W okresie międzywojennym dom Szaykowskiej był „ośrodkiem kultury humanistycznej i życia umysłowego”. Po wybuchu II wojny światowej pracowała jako lekarka w Szpitalu Wojskowym. Współpracowała z Tajną Organizacją Nauczycielską, była współorganizatorką tajnego nauczania. Po wojnie, w 1945, podjęła pracę w Stacji Opieki nad Matką i Dzieckiem. W latach 1951–1952 była lekarką w państwowym Domu Dziecka, a także pracowała w Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemilogicznej. Od 1 września 1953 r. objęła stanowisko dyrektorki w bibliotece Akademii Medycznej w Białymstoku (obecnie Uniwersytet Medyczny w Białymstoku). Mimo braku doświadczenia w pracy bibliotecznej, przyczyniła się znacznie do jej rozwoju. Księgozbiór biblioteki w tym czasie osiągnął łącznie ponad 200 tysięcy książek i czasopism; prowadziła wymiany wydawnictw z placówkami polskimi i zagranicznymi. Szaykowska nadała kierunek rozwoju biblioteki: zaczęła gromadzić w zbiorach materiały z zakresu historii medycyny na Białostocczyźnie oraz częściowo je opracowywać. To dzięki niej powiększono i zmodernizowano pomieszczenie biblioteki. Po przejściu na emeryturę w 1966 r. wciąż pracowała w bibliotece na stanowisku kustosza. Zmarła 8 sierpnia 1980 roku. Pochowana została na cmentarzu Miejskim w Białymstoku. Została odznaczona m. in. Krzyżem Oficerskim Odrodzenia Polski.

Źródła: W. Perekładowska, Dr Berta Szaykowska – dyrektorka Biblioteki Naukowej Akademii Medycznej w Białymstoku w latach 1953-1966, „Biuletyn Biblioteki Akademii Medycznej w Białymsoku”, rok XVI, styczeń–luty 1967 rok, tom I nr 1; M. Sopek, M. Szudlarek, Lekarze białostoccy w okresach: międzywojennym i powojennym, Berta Szaykowska, „Medyk Białostocki”, nr 105, 01/2012.

oprac. Natalia Wieczeryńska, Dziew/czyny

Irena Szczepowska-Szychowa

Działaczka społeczna, animatorka kultury, twórczyni i pierwsza dyrektorka Wojewódzkiego Domu Kultury w Lublinie. Przyszła na świat w styczniu 1925 r. na Wołyniu, w okolicach Łucka. W wieku 15 lat została wraz z rodziną deportowana do Kazachstanu, gdzie w trudnych warunkach, często głodna i zmarznięta, pracowała fizycznie, m.in. przy przewożeniu baniek z mlekiem i śmietaną. To właśnie wtedy Irena postanowiła wstąpić do wojska polskiego, które formowało się na terenie Związku Radzieckiego. Dotarcie na miejsce zapisów trwało trzy miesiące, w czasie których pracowała jako traktorzystka. W armii polskiej służyła najpierw w kompanii wartowniczej, a po ukończeniu kursu dla kierowców dowodziła plutonem zajmującym się transportem. Jako niespełna dwudziestolatka przeszła szlak bojowy wiodący przez ZSRR, Persję, Irak, Palestynę, Egipt, Włochy i Anglię. Została ranna w bitwie pod Monte Cassino. Przestrzelone wtedy płuco było przyczyną jej późniejszych kłopotów z oddychaniem. Po zakończeniu wojny Irena dostała wiadomość, że matka i siostra żyją i jej szukają, co skłoniło ją do powrotu do Polski. Zamieszkała w Lublinie, gdzie rozpoczęła pracę w lubelskich placówkach kulturalnych. W 1956 r. została dyrektorką Wojewódzkiego Domu Kultury, pełniąc tę funkcję przez następne 14 lat. Pierwszą siedzibą instytucji był Zamek, na którym Irena zorganizowała bibliotekę i sale do zajęć teatralnych oraz tanecznych. W trudnych powojennych latach Szczepowskiej udało się stworzyć zręby polskiej instytucji kultury, zgromadzić wokół siebie lubelskich artystów i artystki oraz uruchomić prężnie działającą placówkę kultury w tej części Polski. Irena była również wyczulona na krzywdę innych ludzi. Często przyjmowała do pracy osoby, które z powodów politycznych długo nie mogły znaleźć zatrudnienia. W 1970 r. została zwolniona z pracy, prawdopodobnie dlatego, że była bezpartyjna i zatrudniała osoby, które podpadły władzy. Po wielu miesiącach bezowocnego szukania pracy dostała posadę kierowniczki działu kulturowo-oświatowego w Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej Prasa–Książka–Ruch. Po przejściu na emeryturę, Irena niemal cały wolny czas poświęcała pracy społecznej w Komitecie Osiedlowym Samorządu Mieszkańców Starego Miasta. Wierzyła w moc lokalnej społeczności. Była dobrze znana i szanowana przez mieszkańców i mieszkanki Starego Miasta, pomagała rodzinom, które znała z Domu Kultury. Inicjowała także powstanie Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Lublina. Zmarła w Lublinie w 1993 r.

Źródła: K. Spaleniec, Irena Szczepowska-Szychowa, „W kręgu kultury. Biuletyn Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Lublinie” 2008, nr 2 (8), s. 19–20; M. Szlachetka, Irena Szczepowska-Szychowa, http://teatrnn.pl/leksykon/node/4168/irena_szczepowska_szychowa_1925%E2%80%931993 (dostęp: 12.12.2015).

oprac. Julita Maciocha, Fundacja HerStory

 

EWA <br />
SZELBURG-ZAREMBINA
Ewa Szelburg-Zarembina, fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-K-1867

EWA
SZELBURG-ZAREMBINA

Pisarka, poetka, autorka powieści, dramatów, opowiadań, reportaży oraz znanych utworów dla dzieci i młodzieży. Urodziła się 10 kwietnia 1899 roku w Bronowicach k. Puław jako Irena Ewa Szelburg, dzieciństwo spędziła w Nałęczowie, szkołę średnią ukończyła w Lublinie. W latach 1919–1922 mieszkała w Krakowie i studiowała polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Następnie w latach 1922–1928 pracowała jako nauczycielka w Wymyślinie. Od roku 1928 mieszkała w Warszawie, którą opuściła po wybuchu wojny, przenosząc się na krótko do Lwowa, a potem – do Łodzi (1945–1948). Debiutowała w 1922 roku jako autorka wierszy i bajek dla dzieci. Dla dorosłych czytelników stworzyła m.in. powieści: Ta, której nie było (1925), Dokąd? (1927), Dziewczyna z zimorodkiem (1928), Chusta św. Weroniki (1930), Samotność (1961) oraz dramaty: Ecce Homo (1932) i Sygnały (1933). Autorka słynnego reportażu Myjcie owoce! (1934), w którym demaskuje absurd i okrucieństwo pokazowego procesu białoruskich chłopów oskarżonych o zamach na państwo polskie (tzw. proces kobryński z 1933 roku). Była pierwszą Kanclerz Orderu Uśmiechu i pomysłodawczynią utworzenia Centrum Zdrowia Dziecka jako pomnika bohaterstwa dzieci. Opracowywała również programy nauczania i podręczniki szkolne. Autorka popularnego cyklu powieści Rzeka kłamstwa,którego ostatni tom, Gaudeamus, zawiera fragmenty oparte na autobiograficznych wspomnieniach z Krakowa. W 1966 roku otrzymała Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki za całokształt twórczości oraz Nagrodę państwową I stopnia. Zmarła 28 września 1986 roku w Warszawie i została pochowana w Nałęczowie. 

Źródła: A. Marchewka, Irena Szelburg w Krakowie, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom V, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2013; A. Marchewka, Ślady nieobecności. Poszukiwanie Ireny Szelburg, Dodo Editor, Kraków 2014.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Wanda Śliwina

Pisarka, satyryczka, działaczka lokalna i zbieraczka lubelskich legend. Zgryźliwi określali ją „lubartowską jędzą”, a ona sama siebie ochrzciła mianem „Jagienki spod Lublina”. Urodziła się w 1891 roku w Bystrzycy koło Lublina. Już we wczesnej młodości angażowała się w życie kulturalne, udzielała się w kółkach teatralnych, pisała pierwsze teksty. Studiowała w Konserwatorium Warszawskim, jednak szybko zrezygnowała z kariery muzycznej. W 1915 r. wyjechała z mężem na Ukrainę, ale wybuch rewolucji rosyjskiej zmusił ich do powrotu. Zamieszkała w podlubelskim Lubartowie, gdzie szybko zaczęła działać w organizacjach związanych ze sztuką, opieką nad dziećmi i młodzieżą czy promocją sportu. Czynnie udzielała się w Polskim Towarzystwie Pomocy Ofiarom Wojny, Czerwonym Krzyżu czy Lubartowskim Towarzystwie Miłośników Sztuki. Wydawała tzw. jednodniówki z okazji różnych obchodów, redagowała lokalne czasopismo „Echa Ziemi Lubartowskiej” i angażowała się w powstanie pozycji historycznych poświęconych ziemi lubartowskiej. W międzyczasie sama pisała. Nie ograniczała się przy tym do jednego gatunku czy stylu. Zamieszczała w prasie swoje korespondencje, wiersze, nowele, artykuły, satyry i humoreski. O skali jej aktywności świadczyć może fakt, że pisywała w różnych okresach do kilkudziesięciu pism: począwszy od lokalnego „Przeglądu Kobiecego” po ogólnopolski „Głos Ludu”. W okresie międzywojennym stała się autorką bardzo popularną. Początkowo podpisywała swoje teksty jako Jagienka z Lublina, później występowała zwykle jako Wanda Jagienka Śliwina. W 1935 roku przeniosła się wraz z mężem do Lublina i tu, dalej kontynuując działalność twórczą, przeżyła okupację. Po zakończeniu II wojny światowej pisała liczne sztuki teatralne oraz publikowała w „Życiu Lubelskim” teksty związane z historia i tradycją regionu. Zebrane w całość utwory zostały następnie wydane w jednym tomie noszącym tytuł Legendy i opowiadania lubelskie. Jej praca znacząco przyczyniła się do udokumentowania i popularyzacji tradycyjnych lubelskich opowieści. W 1949 roku przeprowadziła się do Wrocławia. Zmarła w Wambierzycach Śląskich 16 sierpnia 1962 roku. Pochowana została zgodnie z jej ostatnim życzeniem w Lubartowie.

Źródło: A. L. Gzella, Śliwina Wanda, [w:] Słownik biograficzny miasta Lublina. T. II, pod red. T. Radzik, A.A. Witusik, J. Ziółek, Lublin 1996.

oprac. Julita Maciocha, Fundacja HerStory

Wanda Śliwina
Skan okładki publikacji Wandy Śliwiny. Fot. ze zbiorów Biblioteki Cyfrowej UMCS.

Anna Świrszczyńska

Wybitna poetka, dramatopisarka i autorka utworów dla dzieci i młodzieży. Urodziła się 7 lutego 1909 roku w Warszawie jako córka Jana Świerczyńskiego (jej nazwisko to wynik pomyłki w metryce) i Stanisławy z Bojarskich. Ukończyła gimnazjum Janiny Tymińskiej w Warszawie. Marzyła o studiach artystycznych, ale ze względów materialnych musiała wybrać polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. W 1934 roku wierszem Południe wygrała Turniej Młodych Poetów zorganizowany przez "Wiadomości Literackie". Debiutowała w 1936 roku wydaną samodzielnie książką Wiersze i proza, wtedy też została członkinią Związku Zawodowego Literatów Polskich. W czasie II wojny światowej pracowała jako sanitariuszka, kelnerka, salowa. Po wojnie przeniosła się wraz z rodzicami do Krakowa i  mieszkała aż do śmierci w Domu Literatów (kamienicy Związku Literatów Polskich) przy ul. Krupniczej 22. W latach 1946–1950 pracowała jako kierowniczka literacka Państwowego Teatru Młodego Widza, pisała też scenariusze filmów animowanych oraz przygotowywała słuchowiska radiowe i spektakle telewizyjne. Publikowała w: „Tygodniku Powszechnym”, „Dzienniku Polskim”, „Świerszczyku” i „Iskierkach”, była redaktorką „Małego Płomyczka”. Wydała dwanaście tomów poetyckich, w tym głośne: Jestem baba (1972) oraz Budowałam barykadę (1974). Jako pierwsza pisała o doświadczeniach zwykłych kobiet, niedocenianiu ich nieodpłatnej pracy, trudnym doświadczeniu macierzyństwa, o przemocy wobec kobiet. Ważnymi dla niej tematami były również: ciało, seks, pożądanie. Wypracowała charakterystyczny, oszczędny styl poetycki. Do młodych czytelników kierowała opowieści historyczne i bajki, pisane wierszem i prozą, m.in. Jak Krak zbudował Kraków. W 1976 roku otrzymała Nagrodę Miasta Krakowa za twórczość. Dziś jej poezję uznaje się za nowatorską, przełomową dla rozwoju języka poetyckiego. Zmarła 30 września 1984 roku, jest pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Źródła: K. Jaszczur-Warzecha, Jestem baba. Anny Świrszczyńskiej pieśń o kobietach, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009; M. Baranowska, Odkrycie początku świata, http://culture.pl/pl/artykul/odkrycie-poczatku-swiata (dostęp 20.11.2015).

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Anna Świrszczyńska
Anna Świrszczyńska. Fot. ze zbiorów Stowarzyszenia Towarzystwo Autorów Teatralnych TAT.

Anna Tomaszewicz-Dobrska

Lekarka i działaczka społeczna. Żyła w latach 1854–1918. Do roku 1876 studiowała medycynę w Zurychu, następnie uczyła się w Berlinie i Wiedniu. Jako pierwsza wśród Polek podjęła studia medyczne na zagranicznej uczelni. Jednak po powrocie do Warszawy praca w zawodzie lekarki okazała się niemożliwa. Zażądano egzaminu nostryfikującego dyplom, który zdała z powodzeniem w Petersburgu. Musiała się także zmierzyć z silną grupą przeciwników kobiet lekarek. Próbowano ją zniesławić. Ogromnym staraniem wywalczyła sobie możliwość otwarcia praktyki lekarskiej, co udało się sfinalizować w 1881 roku. Jej gabinet znajdował się w Warszawie przy ul. Królewskiej 10. Po wyjściu za mąż za Konrada Dobrskiego, zmieniła nazwisko na podwójne – panieńskie i po mężu, czyli Tomaszewicz-Dobrska. Było to wówczas niezwykłe i z dzisiejszej perspektywy można uznać ten fakt za emancypacyjny. Tomaszewicz-Dobrska wytyczała szlak nie tylko jako jedna z pierwszych praktykujących lekarek, ale także jako społecznica, edukatorka i innowatorka społeczna. Prowadziła akcje edukacyjne poświęcone m.in. higienie i pielęgnacji niemowląt. W swoim gabinecie przyjmowała przede wszystkim kobiety i dzieci. Leczyła także w wielu innych miejscach: w szwalni Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności i w schronisku dla nauczycielek. Założyła i przez kilkadziesiąt lat prowadziła przytułek położniczy. Prowadziła także prelekcje i pogadanki w ramach aktywności organizowanych przez działaczki kobiece. Przede wszystkim udzielała konsultacji medycznych, ale promowała także higienę i zdrowy tryb życia. Otwarcie popierała dążenie kobiet do uzyskania praw wyborczych i do poprawy ich sytuacji społecznej. Jako jedna z pierwszych w zaborze rosyjskim lekarzy i lekarek uruchomiła telefon w gabinecie. Wraz z Anną Ciszkiewicz postulowała utworzenie wspólnej lecznicy prowadzonej przez lekarki. W tym czasie praktykowało na tzw. ziemiach polskich już 30 lekarek. Niestety pomysł ten nie został przez nie, poza kilkoma wyjątkami, przyjęty ciepło. Oponentki odwoływały się do argumentu, że byłoby to niepotrzebne separowanie się od kolegów-lekarzy. Tymczasem możliwości pracy dla kobiet lekarek były wówczas ograniczone, a środowisko lekarskie zamknięte na zaakceptowanie ich jako pełnoprawnych i doskonale wykształconych koleżanek po fachu. Podobne lecznice funkcjonowały wówczas za granicą, m.in. w Berlinie, Zurychu, Bostonie czy Nowym Jorku. Tomaszewicz-Dobrska przekonywała, że lecznica jest potrzebna nie tylko samym chorym, którzy mogliby tam znaleźć poradę i właściwe leczenie, ale także samym lekarkom, które w ten sposób mogłyby rozpoczynać i prowadzić praktykę zawodową w okresie, gdy oponenci i społeczeństwo kwestionowało nie tylko ich umiejętności, ale także zasadność i możliwość wykonywania pracy przez kobiety w tym zawodzie. Zmarła 12 czerwca 1918 roku w Warszawie.

oprac. Agnieszka Sosińska

Anna Tomaszewicz-Dobrska
Anna Tomaszewicz-Dobrska. Fot. ze zbiorów Wikimedia Commons.

 

Teresa Truszkowska
Teresa Truszkowska. Fot. pochodzi z tomu Krąg ciszy, Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, Kraków 1963.

Teresa Truszkowska

Poetka, tłumaczka i publicystka. Urodziła się w 1925 roku w Milanówku, skąd jako ośmiolatka przeprowadziła się z rodzicami do Krakowa. Ukończyła Polską Szkołę Zawodową Handlową, w czasie wojny uczęszczała na tajne komplety gimnazjalne. Maturę zdała w 1944 roku, co otworzyło jej furtkę do dalszego kształcenia. Podjęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim na wydziale anglistyki i romanistyki. Pracę magisterską z filologii angielskiej obroniła już po wojnie. Jej pierwsza praca zawodowa to stanowisko tłumaczki w archiwum przy Instytutach Podstawowych Problemów Techniki PAN. Czy poetycki talent odkryła dużo wcześniej i pisała „do szuflady”, czy zbiegło się to z debiutem poetyckim w 1962 r. na łamach krakowskich „Wieści”, nie wiemy. Jej wiersze drukowano w „Życiu Literackim”, „Literaturze na Świecie”, „Nurcie”, „Magazynie Literackim”, „Literaturze” i „Kierunkach”. Mierzyła się w nich z własnymi obsesjami i powojenną pustką. W 1968 r. uzyskała tytuł doktora filologii angielskiej i dwa lata później zaczęła prowadzić zajęcia na UJ. Przerwę w wykładach stanowiły wyjazdy na stypendia do Wielkiej Brytanii, które zaowocowały zainteresowaniem Truszkowskiej literaturą anglojęzyczną. To z kolei ma odzwierciedlenie w jej spuściźnie: przekładach poezji takich autorów jak: Sylvia Plath, Dylan Thomas czy Ted Hughes. Teresę Truszkowską można zaliczyć do grona „twórców zapomnianych”. Jej literatura: dziesięć tomików wierszy (Krąg ciszy, Strumień światła, Ku źródłom, Amfiteatr wyobraźni, Nostalgia niedzielna, Życie drzewa nocą, Błysk flesza, Ornitologia kosmiczna, Drzewo oddechu, Śródrzeka), eseje, prace naukowe i zbiór opowiadań nie doczekały się należytych opracowań, chociaż utwory poetyckie zostały przełożone na język angielski, czeski, grecki, niemiecki, rumuński i węgierski. Wydany przez Oficynę Konfraterni Poetów w Krakowie w 1999 roku, w siódmą rocznicę śmierci autorki, tomik Śródrzeka również nie wywołał większego zainteresowania jej osobą. Truszkowska była członkinią Konfraterni Poetów, należała do Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, Stowarzyszenia Tłumaczy Polskich i do Pen Clubu. Zmarła w 1992 roku w Krakowie, jest pochowana na Cmentarzu Rakowickim.

Źródło: A. Dauksza, Nic przechodzi w nic. Teresy Truszkowskiej poetyka pustki, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom IV, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2012.

Oprac. Iwona Dornarowicz, Milanowianki

 

Maria Turzyma
"Robotnica" - dodatek do "Nowego Słowa".

Maria Turzyma

Wydawczyni, redaktorka i działaczka emancypacyjna. Właściwie nazywała się Maria Wiśniewska z domu Głowacka. Urodziła się około 1860 roku w Krakowie. W latach 1902–1905 była redaktorką naczelną „Nowego Słowa. Dwutygodnika społeczno-literackiego poświęconego sprawom kobiet”. Zainteresowana równouprawnieniem politycznym i ekonomicznym, walczyła o prawa dla robotnic. Wydawała „Robotnicę” – dedykowany kobietom pracującym dodatek do „Nowego Słowa” . Publikowała również w innych czasopismach: w feldmanowskiej „Krytyce”, „Prawdzie” czy „Kurierze Codziennym”. W roku 1899 wydała we Lwowie zbiór nowel Nadbrzeżne Fale. Opublikowała tekst zbiorze Głos kobiet w kwestii kobiecej, który ukazał się w 1903 roku w Krakowie pod redakcją Kazimiery Bujwidowej. W 1906 roku wydała broszurę pt. Wyzwalająca się kobieta. Turzyma była znaczącą i wpływową postacią w galicyjskim ruchu emancypacyjnym. Już w roku 1881 prowadziła akcję zbierania podpisów pod petycją do Rady Miejskiej we Lwowie z żądaniem przyznania kobietom praw politycznych. W „Nowym Słowie” regularnie publikowały między innymi: Kazimiera Bujwidowa, Iza Moszczeńska, Maria Dulębianka. Wraz z Marią Siedlecką i Kazimierą Bujwidową prowadziła kampanię na rzecz prawa kobiet do wyższej edukacji. W 1904 roku Turzyma założyła Stowarzyszenie Związek Kobiet i została jego przewodniczącą. Maria Turzyma zmarła w 1922 roku w Trzesówce koło Krakowa. Wspominały ją: Janina Jasicka w referacie Wojująca redaktorka i Kazimiera Bujwidowa w „Kobiecie Współczesnej” (nr 19/1929), w artykule Maria Turzyma – garść wspomnień. Cecylia Walewska umieściła biogram Turzymy w książce W walce o równe prawa. Nasze bojownice z 1930 roku.

Źródła: M. Struzik, Jej „Nowe Słowo”. Próba (re)konstrukcji sylwetki Marii Turzymy, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009; Archiwum Narodowe w Krakowie, Spuścizna Janiny Jasickiej, sygn. 29/1340/0/SJ 20.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

Zofia Urbanowska

Pisarka, publicystka. Urodziła się 15 maja 1849 r. w Kowalewku. Pochodziła ze zubożałej rodziny szlacheckiej, była córką Katarzyny z domu hrabianki Modelskiej i Wincentego Urbanowskiego. Ojciec Zofii był administratorem i dzierżawcą w okolicznych majątkach, a od lat 60. XIX w. kierownikiem agentury Domu Handlowo-Komisowego w Koninie, dokąd przeniósł się z rodziną. Urbanowscy zamieszkali w dworku przy ulicy Piwnej (obecnie Urbanowskiej), zakupionym za pozostałości z posagu matki. Zofia otrzymała staranne wykształcenie domowe, krótko uczęszczała na pensję w Kaliszu, a następnie uczyła się w poznańskim Gimnazjum Sióstr Urszulanek. Wobec coraz większych trudności finansowych rodziny Zofia zdecydowała się na podjęcie pracy zawodowej, by wspierać materialnie rodziców. Zaczęła od posyłania „Korespondencji znad Warty” na łamy warszawskiej „Gazety Polskiej”. W 1874 przeniosła się do Warszawy i tam rozpoczęła pracę korektorki w drukarni Józefa Sikorskiego, a następnie przez kilkadziesiąt lat związana była z pensją jego córki, Jadwigi. Zadebiutowała wydaną pod pseudonimem "J." nowelą Znakomitość, której akcja dzieje się w Koninie. Urbanowska znana była przede wszystkim jako autorka utworów dla dzieci i młodzieży (1884 Gucio zaczarowany, 1893 Atlanta, 1903 Róża bez kolców, 1916 Złoty pierścień). W 1885 roku napisała powieść Księżniczka na ogłoszony w „Tygodniku Ilustrowanym” konkurs im. Pauliny Krakowowej na utwór, którego celem miało być przedstawienie „obrazu i wzoru dojrzałej kobiety, a kobieta przedstawiona być miała na polu właściwego jej działania w rodzinie lub poza jej obrębem”. Zdobyła pierwszą nagrodę i 300 rubli srebrem. Powieść zawiera sporo wątków autobiograficznych, można ją też uznać za jedną z pierwszych powieści inicjacyjnych dla dziewcząt. W latach 1886–89 Urbanowska współpracowała z „Przeglądem Tygodniowym” (od 1886 członkini redakcji), w latach 1889–92 z „Wieczorami Rodzinnymi”, w których publikowała „Korespondencje z Zakopanego”, pogadanki przyrodnicze, drobne artykuły popularno-naukowe. Przyjaźniła się z Deotymą (Jadwigą Łuszczewską), była stałą bywalczynią jej salonu. W 1910 przeniosła się na stałe do Konina, zamieszkała w rodzinnym dworku. Za zasługi w zakresie literatury dla młodzieży przyznano Urbanowskiej  Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, a w 1937 Srebrny Wawrzyn Polskiej Akademii Literatury. Zmarła 1 stycznia 1939 r., pochowana w Koninie.

Źródła: Literatura polska w okresie realizmu i naturalizmu, pod red. J. Kulczyckiej-Saloni, t. II; Wielkopolski Słownik Pisarek, http://pisarki.wikia.com (dostęp 16.10.2015). 

oprac. Sylwia Frankowska, Koniński Szlak Kobiet

Zofia Urbanowska
Zofia Urbanowska. Fot. ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Koninie.

 

Anna Walentynowicz
Anna Walentynowicz podczas strajku w Stoczni Gdańskiej w marcu 1991 roku. Fot. Stefan Kraszewski. Zbiory Europejskiego Centrum Solidarności.

Anna Walentynowicz

Spawaczka i suwnicowa ze Stoczni Gdańskiej, działaczka Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. Urodziła się 15 sierpnia 1929 roku w Równem, zginęła w katastrofie samolotu prezydenckiego pod Smoleńskiem 10 kwietnia 2010 roku. Po II wojnie światowej, w której straciła rodziców i brata, przyjechała na Pomorze. W 1950 roku rozpoczęła pracę w Stoczni Gdańskiej jako spawaczka. Została przodownicą pracy, członkinią i przewodniczącą Ligi Kobiet w Stoczni, aktywną uczestniczką spotkań zakładowych, na których walczyła m.in. o lepsze warunki pracy dla kobiet oraz sprawiedliwy podział premii. W połowie lat 60., w wyniku kłopotów zdrowotnych, przekwalifikowała się na suwnicową. Została odznaczona Brązowym, Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi za pracę w Stoczni. Brała udział w strajku w zakładzie w grudniu 1970 roku. W 1978 roku dołączyła do Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. W jej mieszkaniu odbywały się spotkania grupy. Od 1979 roku, podpisując się imieniem i nazwiskiem, publikowała w „Robotniku Wybrzeża” teksty m.in. o warunkach pracy izolatorek. W warszawskim „Robotniku” opublikowała tekst o wystawnym przyjęciu dla Edwarda Gierka w Stoczni. Po dwóch latach szykan została dyscyplinarnie zwolniona 7 sierpnia 1980 roku. Stało się to bezpośrednią przyczyną wybuchu strajku w Stoczni 14 sierpnia. Pierwsze postulaty strajkujących dotyczyły przywrócenia jej do pracy oraz podwyżek. 16 sierpnia dyrekcja zgodziła się spełnić żądania. Osoby strajkujące zaczęły opuszczać Stocznię. Zapadła jednak decyzja o kontynuowaniu strajku jako solidarnościowego z zakładami pracy, które w międzyczasie poparły Stocznię. Anna Walentynowicz wzywała do pozostania w zakładzie, zatrzymywała pracowników i pracownice. Zamknięcie stoczniowych bram umożliwiło kontynuowanie strajku. Została członkinią prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego oraz sygnatariuszką Porozumień Gdańskich. Od 2 września pracowała nad tworzeniem struktur NSZZ „Solidarność”, gdzie zajmowała się głównie działem interwencji i finansami związku. W 1981 roku została odsunięta od władz Solidarności. Uczestniczyła w strajku w Stoczni Gdańskiej po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 roku. 18 grudnia została aresztowana przez SB i internowana w ośrodku w Fordonie. Zgodnie z oświadczeniem Instytutu Pamięci Narodowej opozycjonistkę inwigilowało ponad stu funkcjonariuszy SB, a w 1981 roku planowano jej otrucie. Anna Walentynowicz została uznana Kobietą Roku w Holandii, jej imieniem nazwano ośrodek dla uchodźców w Buffalo, otrzymała Order Orła Białego, odebrała w Waszyngtonie Medal Wolności przyznany Solidarności. Odmówiła przyznanego jej w 2000 roku tytułu Honorowego Obywatela Gdańska.

Źródła: Cenckiewicz S., Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010), Wydawnictwo Zysk i S-ka, 2010; Krall H., Ludzi może i nie są źli, http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,53662,7775748,Ludzie_moze_i_nie_sa_zli___html?as=1&startsz= (dostęp 15.10.2015).

oprac. Anna Miler, Stocznia jest kobietą, Metropolitanka 

 

Paula Wężyk
Paula Wężyk. Fot. z czasopisma „Przewodnik Katolicki” 1929, nr 50.

Paula Wężyk

Pisarka, publicystka, działaczka społeczna, prekursorka tekstów dla dzieci w polskich czasopismach. Urodziła się 11 kwietnia 1876 roku w Kępnie. Wykształcenie początkowo otrzymywała w domu, a w 1892 roku, po przeprowadzce do Kalisza, jej lekturą i postępami w nauce zajęła się Melania Parczewska, zajmująca się w tym czasie edukacją dziewcząt w Kaliszu. W 1902 roku Paula Wężyk zamieszkała w Poznaniu, początkowo publikując wiersze w „Dzienniku Poznańskim”, następnie podejmując stałą współpracę z „Przewodnikiem Katolickim”, którą kontynuowała aż do roku 1939. Pisała dla „Pracy”, „Kuriera Poznańskiego”, „Dziennika Poznańskiego”, prowadząc w nich kąciki dla dzieci i młodzieży oraz redagując dodatki przeznaczone dla najmłodszych. Tworzyła scenariusze dla teatrów amatorskich. Jej utwory ukazywały się także w polskich pismach emigracyjnych, m.in. wydawanym w USA „Naszym Pisemku”. Znaczne miejsce w jej dorobku publicystycznym zajmowały czasopisma dla kobiet. Pisała w „Głosie Wielkopolanek”, „Gazecie dla kobiet”, „Gospodyni Wiejskiej”. Podejmowała także inicjatywy charytatywne, głównie wśród młodzieży. Działała na rzecz trzeźwości, pisała teksty edukacyjne, a także wydała zbiór opowiastek na ten temat Nasz wróg. Ważnym elementem jej twórczości są przekłady z francuskiego i niemieckiego, poprzez które utrzymywała stały kontakt z młodzieżą przebywającą na emigracji. Spośród wydań książkowych wymienić można O dzieciach dla dzieci (1905), Westchnienia i uśmiechy (1909), Rok w powiastkach i wierszykach (1911), Zbudzenie śpiących rycerzy (1918/1919). W 1934 roku otrzymała medal Polskiej Akademii Literatury. Wysiedlona podczas wojny, pozbawiona domu przy Fundacji Garczyńskich, przebywała w domu emerytów w Pleszewie, później w Śremie, gdzie zmarła po długiej i ciężkiej chorobie 27 kwietnia 1963 roku. Została pochowana na cmentarzu parafialnym przy kościele farnym w Śremie.

Źródła: Bogu, Polsce i dzieciom. W dwudziestopięciolecie pisarskiej pracy Pauli Wężykówny, „Przewodnik Katolicki”, 1929, nr 50; S. Leitgeber, Nekrolog, „Przewodnik Katolicki”, 1963, nr 21.

oprac. Dagmara Lis, Kolektyw Aleje Bibianny

 

Maria-Jehanne Wielopolska
Maria-Jehanne Wielopolska. Fot. ze zbiorów Wikimedia Commons.

Maria-Jehanne Wielopolska

Pisarka i publicystka, podejmująca tematykę emancypacji kobiet. Urodziła się 16 lutego 1882 roku (lub w 1887) w Suchodole na Kijowszczyźnie w rodzinie ziemiańskiej Antoniego Walewskiego i Sabiny z Korytków. W 1902 r. na łamach „Gazety Lwowskiej” ukazują się jej opowieści historyczne, a we lwowskim „Przeglądzie Politycznym, Społecznym i Literackim” opowiadanie Za późno, które uznaje za swój debiut. W 1904 r. Wielopolska publikuje trzyaktowy dramat Sęp, wystawiony następnie we Lwowie na eksperymentalnej scenie Teatru Niezależnego. W roku 1911 wydaje swoją najgłośniejszą powieść zatytułowaną Pani El, która wg niektórych źródeł z powodu zarzutów o demoralizację zostaje skonfiskowana. Rok 1913 przynosi dwie pozycje: Faunessy i Kryjaki. W 1914 r. wyrusza w podróż po Galicji, w czasie której daje cykl odczytów mających bronić niesłusznie oskarżonego o mord rytualny Mendla Bejlisa. W czasie I wojny światowej nie pozostaje bezczynna, najpierw działa w służbie sanitarnej, a następnie prowadzi szwalnię dla żołnierzy. W tym okresie wydaje tylko jedną książkę Synogarlice, na którą składają się utwory publikowane w „Prawdzie”, „Krytyce” i w „Przyjacielu Ludu”. W 1919 r. zostaje aresztowana i uwięziona przez Ukraińców; cudem unika śmierci. Kolejny swój utwór, zbiór nowel Kontryfałowe lichtarze u św. Agnieszki, wydaje w 1922 roku, następnie publikuje powieści Femina (1924), Danina (1925) i wydaną wspólnie z Zofią Nałkowską Księgę o przyjaciołach (1927). W tym okresie powstaną jeszcze: sztuka Nuwopowry (Nowobiedaccy): Trzyaktowa bajka z 1001 nocy o powojennej prozie (1927) i proza filozoficzna Braterstwo ludów. Rzecz o dziele nieświadomości (1926). Skonfliktowana ze środowiskiem poznańskim Wielopolska przenosi się do Warszawy, gdzie angażuje się głównie w pracę publicystyczną, pisując do różnych czasopism m.in. „Głosu Prawdy”, „Kino–Teatr”, „Kuriera Porannego”. W tym okresie autorka zajmuje się już wyłącznie działalnością na rzecz sanacji i Józefa Piłsudskiego, któremu poświęca kilka publikacji (Więzienne drogi komendanta, Marszałek w życiu codziennym, Biskup Sapieha w zupełnej zgodzie z prawem i co z tego za wniosek?, cykl felietonów Na odlew zamieszczanych w „Głosie Prawdy”; broszury: W blokadzie zaprzańców; Pliszka w jaskini lwa; Silni, zwarci gotowi, ale i… czujni. Rzecz o wczorajszych dywersantach). Ostatni raz Wielopolska widziana jest we wrześniu 1939 roku w Warszawie. Jako jej rok śmierci podaje się 1940, miejsce natomiast pozostaje nieustalone: prawdopodobnie zginęła w Auschwitz-Birkenau albo została wywieziona do Związku Radzieckiego.

Źródła: J. Kądziela, Maria Jehanne Wielopolska 1882–1940, [w:] Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, red. K. Wyka, A. Hutnikiewicz, M. Puchalska, Instytut Badań Literackich PAN, Kraków 1973; A. Baranowska, Perły i potwory. Szkice o literaturze międzywojennej, PIW, Warszawa 1986.

oprac. Anna Lewenstam, Milanowianki

Maria Wysłouchowa

Działaczka ruchu ludowego, oświatowego i kobiecego, nauczycielka, redaktorka, publicystka. Urodziła się w 1858 roku. Ukończyła wydział historyczno-literacki Wyższych Kursów Naukowych w Petersburgu. W 1882 roku po zdaniu egzaminów przeniosła się do Warszawy, gdzie pracowała jako nauczycielka. Związała się ze środowiskiem warszawskich „siłaczek”. Działała w dwóch sekcjach Kobiecego Koła Oświaty Ludowej: pedagogicznej oraz opieki nad prześladowanymi przez carat. W 1885 roku z mężem Bolesławem Wysłouchem przeniosła się do Lwowa, gdzie zaczęli wydawać dwutygodnik „Przyjaciel Ludu” propagujący rozwój oświaty i świadomości politycznej wśród chłopstwa. Przez15 lat zajmowała się pracą redaktorską i publicystyczną. W 1890 roku utworzyła z mężem Towarzystwo Przyjaciół Oświaty, do którego zadań należało zakładanie na wsiach bibliotek i czytelń, organizowanie odczytów i wykładów, wydawanie i dystrybuowanie książek i broszur. Autorką większości z nich była Maria. Wspierała młodzież wiejską, starając się dla niej o stypendia lub pracę umożliwiającą zdobycie środków na edukację. Angażowała się w rozwój ruchu kobiecego. Ze Stefanią Wekslerową założyła Czytelnię Naukową dla Kobiet. Była pomysłodawczynią powstania Towarzystwa Oszczędnościowego Kobiet. W 1892 roku z Antoniną Machczyńską i Stefanią Wekslerową utworzyła Stowarzyszenie Nauczycielek broniące interesów nauczycielek wiejskich. Brała czynny udział w tworzeniu Stronnictwa Ludowego. Była wyśmienitą mówczynią cieszącą się wśród chłopów niezwykłą popularnością i uznaniem. To ona pisała dla Bolesława Wysłoucha przemówienia na wiece przedwyborcze, opracowywała instrukcje dla działaczy Stronnictwa oraz „Poradniki dla wyborców gminnych i powiatowych”. W hołdzie dla zmarłej przyjaciółki założyła Fundusz Wydawniczy im. Kasyldy Kulikowskiej, którego środki przeznaczyła na wydawnictwa oświatowe dla mieszkańców wsi. Była jedną z inicjatorek trójzaborowego Zjazdu Kobiet w Zakopanem w 1899 roku, którego tematem przewodnim stała się sytuacja kobiet wiejskich. Była pomysłodawczynią i jedną z redaktorek gazety dla kobiet wiejskich „Przodownica”, która cieszyła się ogromnym powodzeniem wśród czytelniczek i docierała do wszystkich trzech zaborów. Brak porozumienia w kwestii profilu pisma spowodował odejście Wysłouchowej z redakcji. W marcu 1900 roku zaczęła wydawać własną gazetę dla kobiet „Zorza”, której zadaniem było krzewienie wśród mieszkanek wsi idei samokształcenia i zaangażowania się w życie obywatelskie. W latach 1895–1899 wielokrotnie odwiedzała Śląsk Cieszyński – organizowała odczyty i wykłady, a jednocześnie zbierała materiał etnograficzny, który później opublikowała w czasopiśmie „Lud”. Zmarła 20 marca 1905 roku.

Źródła: G. Kowalska, Maria Wysłouchowa (Bouffalówna), http://kobietynawsi.pl/Maria-Wyslouchowa-Bouffalowna [dostęp 05.08.2015]; D. Wawrzykowska-Wierciochowa, Wysłouchowa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1975.

oprac. Gosia Kowalska, Kobietynawsi.pl 

Maria Wysłouchowa
Maria Wysłouchowa. Fot. ze zbiorów Wikimedia Commons.

STEFANIA ZAHORSKA

STEFANIA ZAHORSKA

Pisarka, publicystka, krytyczka sztuki. Urodziła się 25 kwietnia 1889 roku jako Stefania Ernestyna Leser w zasymilowanej rodzinie żydowskiej w Krakowie. Mieszkała z rodzicami przy ul. Mostowej 6. Po śmierci matki znalazła się pod opieką starszej siostry w Budapeszcie, gdzie w 1907 roku zdała maturę w języku węgierskim. Studiowała najpierw na Wydziale Lekarskim, a potem przeniosła się na historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1919 roku, po obronie dysertacji doktorskiej zatytułowanej Przyczynek do dziejów pierwszych śladów stylu Odrodzenia w Polsce, przeprowadziła się do Warszawy i tam opublikowała pierwszy tekst krytyczny w czasopiśmie „Wianki”. Wykładała w Wolnej Wszechnicy Polskiej, jej wykłady cieszyły się dużą popularnością. Była cenioną krytyczką sztuki oraz pionierką krytyki filmowej, publikowała w „Wiadomościach Literackich”, „Miesięczniku Literackim” i „Przeglądzie Warszawskim”, gdzie w latach 1924-25 była kierowniczką działu sztuki. Współzakładała również w 1928 roku pismo „XX wiek”. W Warszawie mieszkała przy ul. Nowowiejskiej 36, a następnie na Saskiej Kępie – przy ul. Walecznych 35. W 1937 roku debiutowała powieścią Korzenie, w której zawarła wiele autobiograficznych wątków z lat młodości w Krakowie. Po wybuchu II wojny światowej przedostała się do Francji, a stamtąd w 1940 roku do Londynu, gdzie mieszkała aż do śmierci. Na emigracji założyła Stowarzyszenie Pisarzy Polskich oraz wydawała kolejne powieści: Stację Abbesses (1952), Ofiarę (1955) i Ziemię pojoną gniewem (1961). Od 1950 roku wspólnie z Adamem Pragierem prowadzili w „Wiadomościach Literackich” rubrykę „Puszka Pandory”. Zmarła 6 kwietnia 1961 roku w Londynie i została pochowana na cmentarzu Hampstead. W 1964 roku ukazała się jej nieukończona powieść Warszawa-Lwów 1939. W 1988 roku został wydany obszerny zbiór jej listów opracowany przez Marię Elżbietę Cybulską Potwierdzone istnienie. Archiwum Stefanii Zahorskiej. W 1998 roku opublikowano jej korespondencję z Leonią Jabłonkówną, osobistą sekretarką Zahorskiej i jej długoletnią przyjaciółką zwaną Jelonką pt. „Przychodź do mnie”. Listy do Leonii Jabłonkówny. W 2010 roku ukazał się Wybór pism. Reportaże, publicystyka, eseje, opracowany przez Annę Nasiłowską.

Źródło: M. Struzik, I przychodź do mnie często. Osobista sygnatura Stefanii Zahorskiej, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. Tom III, pod red. E. Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2011.

oprac. Ewa Furgał, Krakowski Szlak Kobiet

STEFANIA ZAHORSKA
Stefania Zahorska, fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-K-1956