Małgorzata Baranowska
Małgorzata Baranowska (Warszawa 1998). Fot. Elżbieta Lempp.

Małgorzata Baranowska

Poetka, pisarka, historyczka i krytyczka literatury, varsavianistka, kolekcjonerka. Urodziła się 15 marca 1945 roku w Krakowie. Studiowała polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Pracowała w Instytucie Badań Literackich PAN, doktoryzowała się i habilitowała. Współpracowała z wieloma pismami literackimi i z Polskim Radiem. Była nominowana do nagrody Nike - w 2000 roku za Prywatną historię poezji i w 2004 roku za album Posłaniec uczuć. Prywatna historia pocztówki. W 1994 roku wydała książkę To jest wasze życie. Być sobą w chorobie przewlekłej, którą napisała w związku ze swoją ciężką, nieuleczalną chorobą. W trakcie studiów, zarobkowo kreśląc mapki statystyczne dla prof. Konrada Rudnickiego w Obserwatorium Astronomicznym UW, uczestniczyła w odkryciu obłoku międzygalaktycznego nazwanego obłokiem Rudnickiego i Baranowskiej. Małgorzata kolekcjonowała pocztówki, głównie pocztówki ilustrowane. Jej zbiór liczył kilka tysięcy obiektów. Pierwsze pocztówki odziedziczyła po swojej babci, była to korespondencja od dziadka przebywającego na wojnie. Kolekcję powiększała o własne zakupy i dary innych osób, m.in. od nieznanych sobie nauczycielek. Swoją pierwszą serię pocztówkową zbierała dwadzieścia lat. Twierdziła, że zbiera ducha pocztówki, że w dawnych pocztówkach trzeba umieć odczytać treści ukryte. Za główną cechę pocztówki uważała bycie “posłańcem uczuć”. Pocztówkom i ich kolekcjonowaniu poświęciła teksty krytyczne i historyczne oraz album Posłaniec uczuć. Prywatna historia pocztówki. Mówiła: “Ja po prostu lubię opowiadać o pocztówkach”. Nie katalogowała swoich zbiorów. Ich klasyfikację robiła tylko na potrzeby konkretnych publikacji lub doraźnych okoliczności. Nieznane są losy kolekcji pocztówek Małgorzaty. Zmarła 22 stycznia 2012 roku w Warszawie. Została pochowana na Starych Powązkach w Warszawie.

Źródła:

J. Szwedowska, Świat w pocztówkach Małgorzaty Baranowskiej (cz. 2, 3, 4, 5) , Polskie Radio S.A., 2003; http://archiwum.nina.gov.pl/katalog?Filter.Query=%C5%9Bwiat+w+poczt%C3%B3wkach+ma%C5%82gorzaty+baranowskiej&Filter.ContentAccess=All (dostęp 05.05.2019); H. Floryńska-Lalewicz, Małgorzata Baranowska, “Culture.pl”,  luty 2004, aktualizacja 2012; M. Chromy, K. Słojkowska, Materiały Małgorzaty Baranowskiej, “Archiwum Instytutu Badań Literackich“; http://nike.org.pl/strona.php?p=6&aid=97&eid=9  (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

 

Alina (Halina, Helena) Bondy-Glassowa
Alina Bondy-Glassowa, Autoportret. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. Rys.Pol.8895 MNW.

Alina (Halina, Helena) Bondy-Glassowa

Malarka, kolekcjonerka. Urodziła się 8 stycznia 1865 w Starodubie. Studiowała w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie u Kazimierza Stabrowskiego, Konrada Krzyżanowskiego i Władysława Ślewińskiego, później w Paryżu u Maurice`a Denisa. Uprawiała malarstwo olejne i pastel. Malowała portrety, pejzaże, martwe natury. Miała wystawy w Warszawie i w Poznaniu. Z mężem Jakubem Glassem kolekcjonowała dzieła sztuki przełomu XIX/XX wieku - współczesnych mistrzów polskich i zaprzyjaźnionych artystów. W 1934 roku testamentarnie podarowała kolekcję Muzeum Narodowemu w Warszawie i Towarzystwu Zachęty Sztuk Pięknych. Po śmierci Aliny wykonawcą testamentu był Jakub, który przekazał do Muzeum Narodowego prace żony i ponad pięćdziesiąt obiektów z kolekcji. W darze znajdowały się dzieła m.in. Karola Falęckiego, Juliana Fałata, Wojciecha Gersona, Konrada Krzyżanowskiego, Józefa Pankiewicza, Jana Rembowskiego, Ferdynanda Ruszczyca, Kazimierza Stabrowskiego, Jana Stanisławskiego, Władysława Ślewińskiego, Wojciecha Weissa, Witolda Wojtkiewicza, Stanisława Wyspiańskiego. Alina zmarła 20 lutego 1935 w Warszawie. Pochowana została na warszawskich Starych Powązkach.

Źródła:

H. Bartnicka-Górska, Bondy-Glassowa Alina [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, tom 1: A-C, pod red. J. Maurin-Białostockiej, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1971P. Adamczyk, Alina (Halina, Helena) Bondy-Glassowa [w:] Mistrzowie pastelu: od Marteau do Witkacego: kolekcja Muzeum Narodowego w Warszawie, pod red. A. Grochali, J. Sikorskiej, Wyd. Warszawa: Muzeum Narodowe, Warszawa 2015; Muzeum Narodowe w Warszawie/Cyfrowe, http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/results?action=AdvancedSearchAction&type=-3&search_attid1=14&search_value1=Glassowie+Alina+i+Jakub+-+kolekcja&skipSearch=false (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

Anna Branicka z Hołyńskich

Bibliofilka. Urodziła się w 1824 roku. Współorganizowała z mężem Aleksandrem Branickim bibliotekę w Suchej koło Żywca. Znajdowały się w niej wartościowe księgozbiory, cenne rękopisy, rysunki, ryciny, medale, monety. Anna wniosła do niej dużą kolekcję muzykaliów, w tym „kompozycje pierwszorzędnych muzyków”. Po śmierci męża stała się nieformalną kustoszką bibliotecznych zbiorów. Dbała o konserwację obiektów. Rozbudowywała kolekcję, m.in. pertraktowała nabycie znakomitej kolekcji po Karolu Łaskim, zawierającej ok. 10 tys. dzieł z XVIII wieku. Zmarła 28 marca 1907 roku. Pochowana jest w Suchej.

Źródła:

Portal Muzeum Narodowego w Warszawie http://www.kolekcjonerzy.mnw.art.pl/sucha/historia.html (dostęp 05.05.2019); J. Szczerba, Udział biblioteki Branickich z Suchej w Powszechnej Wystawie Krajowej we Lwowie w roku 1894, Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis Folia 39 Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia IV, 2006  za: http://sbsp.up.krakow.pl/article/viewFile/956/pdf (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Anna Branicka z Hołyńskich<br />
Nekrolog Anny Branickiej z Hołyńskich. Fot. w domenie publicznej.

 

Cecylia Chrzanowska z Gilewiczów
Nekrolog, który ukazał się w "Kurjerze Warszawskim : wydanie wieczorne". R. 98, 19 grudnia 1918, nr 350 (za: Polona.pl).

Cecylia Chrzanowska z Gilewiczów

Podróżniczka, kolekcjonerka. Urodziła się w 1861 roku. Była córką Polaka i Gruzinki. Po przejściu w stan spoczynku męża generała Pawła Chrzanowskiego zamieszkali w Warszawie. Wcześniej, z racji wojskowej służby Pawła, często się przemieszczali. Odbyli także wielką wyprawę m.in. po Japonii, Ameryce Północnej, Anglii. Podczas tych podróży Cecylia stworzyła kolekcję łyżek z różnych części świata. Ponad 600 łyżek zebranych pod koniec XIX wieku wywodziło się z kultur i narodów pozaeuropejskich. Wykonane z drewna, kości zwierząt, żółwich skorup, muszli, tykwy, bambusa, metalu, porcelany były używane do różnych celów. Cenne pod względem etnograficznym były łyżki narodów syberyjskich oraz unikalny zbiór kilkunastu łyżek Ainu, niewielkiej grupy rdzennych mieszkańców Hokkaido. W 1917 roku Cecylia przekazała swoją kolekcję zawierającą ponad 900 łyżek Muzeum Etnograficznemu w Krakowie. Zmarła 18 grudnia 1918 roku. Pochowana jest w rodzinnym grobie na warszawskich Powązkach.

Źródła:

Informacje od Jana Tomaszewskiego (Muzeum Etnograficzne w Krakowie); E. Tenerowicz, The Spoons of Cecylia Chrzanowska, Wirtualne Muzea Małopolski. 

oprac. Bernadetta Czapska

 

Izabela Elżbieta Czartoryska z Flemmingów

Patriotka, mecenaska, kolekcjonerka, organizatorka życia kulturalnego i literackiego. Urodziła się 3 marca 1746 w Warszawie. Jej matka zmarła, gdy Izabela była malutka. Wychowywała się na dworze babki, nie otrzymując żadnego wykształcenia. Była jedyną dziedziczką fortuny swojego ojca Jerzego Flemminga. Już w 1761 r. wyszła za mąż za księcia Adama Czartoryskiego, dla którego ślub był intratnym kontraktem. Niewykształcona Izabela szybko przeobraziła się w energicznie działającą kobietę. Dużo podróżowała. Organizowała towarzyskie przyjęcia. Angażowała się w sprawy kraju. W Powązkach koło Warszawy, gdzie zorganizowała swoją swoją pierwszą rezydencję, zgromadziła nieduży księgozbiór. Po upadku powstania kościuszkowskiego został częściowo zniszczony, częściowo wywieziony do Rosji. W kolejnych latach zgromadziła cenny zbiór inkunabułów i rękopisów. Izabela Czartoryska uznawana jest za twórczynię pierwszego muzeum na ziemiach polskich. W latach 1798-1801 zbudowała w Puławach Świątynię Sybilli, u wejścia umieszczając napis „Przeszłość Przyszłości”. Znalazła się w niej m.in. “Szkatuła królewska” zawierająca przedmioty związane z historią Polski, pamiątki po monarchach, relikwie oraz krypta poświęcona kultowi księcia Józefa Poniatowskiego. W 1811 r., również w Puławach, otworzyła Dom Gotycki. Znajdowały się w nim obrazy m.in. Leonarda da Vinci Dama z łasiczką i Portret młodzieńca Rafaela, starożytności, dzieła sztuki europejskiej i polonica. Planowo Świątynia Sybilli i Dom Gotycki miały stworzyć muzeum narodowe. Izabela samodzielnie zaaranżowała tam przestrzeń wystawienniczą, zajmowała się zakupami eksponatów, skatalogowała je. Losy kolekcji są ściśle związane z losami polskiej historii. Uważa się, że obiekty miały walor pamiątek, a kolekcja charakter romantyczny, nie artystyczny lub naukowy. Po klęsce powstania listopadowego Izabela wraz z córkami pieszo opuściły Puławy i podążyły najpierw do Góry, później do Wysocka. Zabrały kilka szkatułek z najcenniejszymi pamiątkami. Syn Izabeli Adam Jerzy Czartoryski musiał wywieźć zbiory do paryskiego Hôtelu Lambert. Po śmierci Izabeli kolekcja Muzeum była rozbudowywana i wciąż splątana z burzliwymi wydarzeniami w kraju. Podczas II wojny światowej Muzeum Czartoryskich straciło Portret młodzieńca Rafaela, „Szkatułę królewską”, złotnictwo starożytne i nowożytne. Po kilkukrotnych przeobrażeniach formalno-własnościowych, w 2016 r. kolekcję muzealną zakupiło państwo polskie. Izabela zmarła 17 czerwca 1835 w Wysocku.  

Źródła:

K. Kłudkiewicz, Tożsamość kolekcjonerki sztuki. Polskie kolekcjonerki od połowy XVIII wieku do dziś, [w:] Tożsamość kobiet w Polsce. Interpretacje. t. I Od czasów najdawniejszych do XIX wieku, pod red. I. Maciejewskiej, Wyd. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2016; I.  Gruchała, Książki z księgozbioru Korduli z Komorowskich Potockiej w bibliotece Heleny Dąbczańskiej, Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, Rok LXI (2016); Tomasz Mikocki, Sztuka Starożytna w mecenacie Izabeli Czartoryskiej [w:]  tenże, Najstarsze kolekcje starożytności w Polsce (lata 1750-1830), Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wyd. Polskiej Akademii Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1990; Helena Waniczkówna, (Izabela) Elżbieta Czartoryska z Flemmingów [w:] Polski Słownik Biograficzny tom IV, pod red. W. Konopczyńskiego, Wyd. Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1938.    

oprac. Bernadetta Czapska

 

 

Izabela Elżbieta Czartoryska z Flemmingów
Alexander Roslin, Portret Izabeli z Flemingów ks.Czartoryskiej (1746-1835), żony Adama Kazimierza. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, sygn. MNK XII-A-616.


Helena Dąbczańska

Bibliofilka, kolekcjonerka, twórczyni prywatnego muzeum. Urodziła się 3 stycznia 1863 roku we Lwowie i tam spędziła część życia. W 1920 r. przeprowadziła się do Krakowa i zamieszkała na Wawelu (mieszkanie wynajęły władze miasta). Powracała do Lwowa, gdzie zastała ją II wojna światowa. W 1946 r. osiadła w Krakowie. Swoje życie poświęciła pasji kolekcjonerskiej. Zbierała książki, obrazy, rysunki, ryciny, miniatury, porcelanę, huculiana, monety, tkaniny, meble, zegary, wachlarze. Księgozbiór Heleny liczył ponad 23 tysiące tomów. Wśród nich znajdowały się: polonika, książki francuskie, stare druki, inkunabuły, wydawnictwa ilustrowane, sztychy, jezuitica. Książki posiadały ekslibris lub pieczątkę. Zbiory obejmowały również dawne biblioteki rodowe. Częścią kolekcji była miśnieńska, berlińska i wiedeńska porcelana. Obiekty huculskie to m.in. części stroju, gorsety, hafty, pisanki, ale przede wszystkim związane ze sztuką cerkiewną Huculszczyzny: obrazy cerkiewne, obrazy na drzewie, lichtarze, krzyże. We Lwowie Helena zorganizowała dwie wystawy tkanin, strojów i rzemiosła biedermeieru, a w swojej willi utworzyła  prywatne muzeum, odwiedzane przez lwowskie elity i osoby spoza Lwowa. Wywodziła się z rodziny w której kultywowano wartości patriotyczne, dlatego starała się ocalić pamiątki kultury polskiej i przekazać je przyszłym pokoleniom. Swoje zbiory rozdysponowała pomiędzy osoby prywatne oraz Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Bibliotekę Muzeum Przemysłowego w Krakowie (na bazie której stworzono Bibliotekę Główną Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie), Muzeum Narodowe im. Jana III we Lwowie, Galerię Obrazów we Lwowie, Muzeum Wielkopolskie w Poznaniu, Muzeum Narodowe w Przemyślu, Muzeum Podolskie w Tarnopolu. We Lwowie Helena Dąbczańska mieszkała przy ulicy Cytadelnej 3, którą później nazwano jej imieniem. Zmarła 7 stycznia 1956 roku w Zakładzie Helclów w Krakowie. Pochowana została na koszt miasta na Cmentarzu Rakowickim w kwaterze zasłużonych.

Źródła:

I. Gruchała, Książki z księgozbiory Korduli z Komorowskich Potockiej w bibliotece Heleny Dąbczańskiej, “Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie” LXI (2016), PL ISSN 0079-3140; J. Szocki, Księgozbiory domowe w Galicji Wschodniej (1772-1918), Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2001; A.Szkurłat, Kolekcjonerstwo ceramiki w Polsce, “Kronika Zamkowa” 2013, nr 1-2.

oprac. Bernadetta Czapska

Helena Dąbczańska
Helena Dąbczańska. Fot. ze zbiorów Biblioteki Narodowej.

Maria Dembowska z Sobotkiewiczów

Etnografka, kolekcjonerka. Urodziła się 23 lipca 1854 lub 1856 w Horodnicy. Ze względu na swoje problemy zdrowotne, w 1886 roku przeprowadziła się z mężem Bronisławem z Warszawy do Zakopanego. Dembowscy działali społecznie, współtworzyli Muzeum Tatrzańskie, prowadzili aktywne życie towarzyskie, gromadząc wokół siebie zakopiańską elitę. Przyjaźnili się z kolekcjonerką Bronisławą Kondratowiczową. Przez lata 1886-1893 (do śmierci Bronisława) stworzyli znakomitą kolekcję etnograficzną Podhala. Zapoczątkowała ją Maria, otrzymując w prezencie łyżnik, którym się zafascynowała w góralskiej chałupie na Furmanowej. W kolekcji znajdowały się obrazy na szkle (niektóre potłuczone Maria sama składała), łyżniki, rzeźby ludowe, ceramika barwna, zdobiona (głównie pochodząca ze Słowacji), sprzęty pasterskie. Były pięknie zdobione snycerką drewniane przedmioty, stare meble: stołki, stoły, malowane skrzynie. Kolekcja zawierała także elementy stroju zamożniejszych góralek – jedwabne spódnice i gorsety, chusty czepcowe, rańtuchy. Większość obiektów zostało zakupionych w Zakopanem lub w okolicy. Czasami w ich odkrywaniu pomagały Dembowskim zaprzyjaźnione osoby. Wszystkie przedmioty Maria opatrywała metryczkami, na których wpisywała źródło pochodzenia, datę zakupu, ewentualnie autorstwo i datę wykonania. Wiele metryczek zachowało się do dziś. Maria i Bronisław chcieli, aby ich etnograficzne zbiory trafiły do muzeum i były eksponowane w góralskiej chałupie. Maria dążyła również, aby zgromadzone przez nich dzieła sztuki, przede wszystkim obrazy Witkiewicza, znalazły się w Muzeum Narodowym w Krakowie. W 1922 roku kolekcja licząca około 350-400 artefaktów etnograficznych została przekazana w darze Muzeum Tatrzańskiemu w Zakopanem. Przez pewien czas po śmierci Marii znajdowała się w „Chacie” Dembowskich, następnie przeniesiono ją do muzealnych magazynów. Po prawie 80 latach znaczna część kolekcji została wyeksponowana  w chałupie muzealnej na Rojach. Maria zmarła 24 lutego 1922 roku w Zakopanem i tutaj jest pochowana na Starym Cmentarzu na Pęksowym Brzyzku.

Źródła:

Informacje od Anny Kozak (Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego); J. Flach, Zaczęło się od łyżnika, portal 24tp.pl, http://www.tygodnikpodhalanski.pl/n/8776 (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

 

Maria Dembowska z Sobotkiewiczów
Maria Dembowska. Fot. ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.

 

Izabella Elżbieta Działyńska z Czartoryskich
Portret Izabelli z Czartoryskich Działyńskiej. Fot. wykonana w atelier Bousseton & Appert. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. DI 131086 MNW.

Izabella Elżbieta Działyńska z Czartoryskich

Kolekcjonerka, twórczyni muzeum gołuchowskiego. Urodziła się 14 grudnia 1830 roku w Warszawie, ale przez większość życia mieszkała w Paryżu. Dzieciństwo spędziła w domu rodziców w paryskim Hôtel Lambert. Kształciły ją guwernantki, uczyła się jazdy konnej, tańca, muzyki, a u paryskich artystów rysunku i malarstwa. W Paryżu prowadziła salon towarzyski, przewodniczyła Towarzystwu Dobroczynności Dam Polskich, sprawowała opiekę nad Instytutem Panien Polskich. Była wnuczką kolekcjonerki Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej, ale nieprzychylnie odnosiła się do zbiorów babci. Swoją pierwszą kolekcję zaczęła tworzyć jako niespełna dwudziestolatka. Z czasem posiadała kilka wyśmienitych kolekcji artystycznych. Na początku aktywności kolekcjonerskiej Izabella precyzyjnie nakreśliła wizję swoich zbiorów. Obiekty gromadziła metodycznie, starała się eliminować dublety, sporadycznie przyjmowała prezenty, chcąc uniknąć przypadkowości. W tworzeniu kolekcji pomagała Izabelli zaufana pośredniczka Marie Josephine Rousset zwana „Roussetką”, później Henri Hoffmann. Hrabina współpracowała także ze znawcami różnych dziedzin i kustoszami Luwru. Zbierała ceramikę antyczną, sztukę antyczną, wazy greckie, średniowieczne rzeźby i złotnictwo, fajanse, ceramikę, szkło weneckie, wyroby z kości słoniowej, rzemiosło artystyczne - głównie emalie, nowożytną grafikę, grafikę północną, ryciny, książki. W Paryżu Izabella wystawiała swoje zbiory podczas Wystawy Światowej w 1867 r. i l'Union des Beaux-arts w 1881 r. oraz udostępniała je francuskim badaczom. Upubliczniała je także w Gołuchowie, gdzie w latach 80. XIX wieku przebudowała zamek, przejęty od męża Jana hr. Działyńskiego w ramach rozliczeń finansowych. W czterech starannie zaaranżowanych salach rozmieściła swoje kolekcje. Zadbała o ich naukowe opracowanie, wzorując się na opracowaniach Musée Cluny i Luwru. W zdominowanym przez mężczyzn dziewiętnastowiecznym kolekcjonerstwie dzieł sztuki, kolekcjonerską aktywność Izabelli traktowano jako „dziwną”, a jej samej, ze względu na emocjonalną powściągliwość, przypisywano „brak żeńskości”. Uwagę zwracały operatywność hrabiny, jej kolekcjonerskie działania publiczne, umiejętność kolekcjonerskiego funkcjonowania wśród mężczyzn. Starając się uniknąć rozproszenia kolekcji, Izabella ze swojego majątku stworzyła Ordynację. Podczas II wojny światowej wiele obiektów wywiozła do Warszawy księżna Maria Ludwika Czartoryska. Kolekcja początkowo ukrywana, ostatecznie rozproszona - część zbioru wywieziono z kraju, część zrabowali niemieccy żołnierze podczas powstania warszawskiego, część pozostała w Muzeum Narodowym w Warszawie. Kolekcja gołuchowska hrabiny uległa parcelacji. Izabella zmarła 18 marca 1899 w Mentonie we Francji. Spoczęła w mauzoleum w Gołuchowie.

Źródła:

K. Kłudkiewicz, Pomiędzy sferą prywatną a działalnością publiczną - aktywność kolekcjonerska Izabelli z Czartoryskich hr. Działyńskiej w 2. połowie XIX wieku  [w:] Życie prywatne Polaków w XIX wieku. “Portret kobiecy” Polki w realiach epoki Tom II, pod red. J. Kity, M. Sikorskiej-Kowalskiej, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź-Olsztyn 2014; K. Kłudkiewicz, Wybór i konieczność. Kolekcje polskiej arystokracji w Wielkopolsce na przełomie XIX i XX wieku, Seria Historia Sztuki nr 41,  Wyd. Naukowe UAM, Poznań 2017; A. Woźniak-Wieczorek, Problematyka restytucji na przykładzie rozproszenia kolekcji gołuchowskiej, “Santander Art and Culture Law Review” 2015, nr 1.

oprac. Bernadetta Czapska

Alfonsyna Dzieduszycka z Miączyńskich

Opiekunka ubogich, kustoszka rodzinnych dóbr kultury, kolekcjonerka. Urodziła się 20 września 1836 roku. W 1853 r. wyszła za mąż za Włodzimierza Dzieduszyckiego, kolekcjonera, twórcę Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie, które założył w 1880, zabezpieczając je materialnie utworzoną w 1893 r. Ordynacją poturzycką. Alfonsyna działała społecznie - we Lwowie założyła „Tanią kuchnię” dla ubogich, fundowała szpitaliki dla ludności wiejskiej w swoich dobrach. Kolekcjonowała porcelanę korecką. Przyczyniła się do powstania działu teologicznego w bibliotece Włodzimierza. Powiększyła księgozbiór o obcojęzyczne dzieła  beletrystyczne. Po śmierci męża w 1899 r. przekazała testamentarnie dzieła przyrodnicze do Ordynacji poturzyckiej. We Lwowie przy ul. Kurkowej 15 stworzyła Muzeum (Galerię) Miączyńskich-Dzieduszyckich. Galeria zawierała zbiór ok. 450 obrazów europejskich (włoskich, flamandzkich, holenderskich, niemieckich, francuskich), głównie z kolekcji Ignacego Miączyńskiego i ok. 400 obrazów polskich z kolekcji Dzieduszyckiego, zbiór rycin, rysunków, rzeźby dekoracyjnej oraz numizmaty. Alfonsyna była kustoszką rodzinnych zbiorów. Zmarła 1 marca 1919 roku.

Źródła:

Projekt "Muzeum w polskiej kulturze pamięci do 1918 r.: wczesne instytucje muzealne wobec muzeologii cyfrowej" finansowany z grantu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki na lata 2016-2019, http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=1133 (dostęp 05.05.2019); H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIXw.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2008; K. Karolczak, Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu, Związek Rodowy Dzieduszyckich herbu Sas, http://dzieduszyccy.pl/?page_id=355 (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Alfonsyna Dzieduszycka z Miączyńskich
Alfonsyna Dzieduszycka. Fot. ze zbiorów Muzeum w Jarosławiu Kamienica Orsettich.



Bronisława Giżycka z Jankiewiczów

Etnografka, badaczka, kolekcjonerka. Urodziła się około 1867 roku na Podolu. Po przenosinach do Zakopanego prowadziła etnograficzne badania terenowe na Podtatrzu. Interesowała się regionalnymi wierzeniami, obyczajami, folklorem. W archiwum Muzeum Tatrzańskiego zachowały się zeszyty i notatki z tych badań. Była  członkinią Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego i sekcji ludoznawczej Towarzystwa Tatrzańskiego. Zawiadując sekcją, podczas nieobecności przewodniczącego Bronisława Piłsudskiego, zakupiła dla Muzeum m.in. ciekawy zbiór pierścionków noszonych na Podhalu zarówno przez kobiety i mężczyzn. Bronisława kolekcjonowała sztukę ludową Podhala, także Orawy. Kolekcję tworzyła w latach 1902-1914. Znajdowały się w niej rzeźby, drewniane przedmioty, galanteria metalowa, ceramika, zdobione snycerką łyżniki. Najliczniejszy był zbiór obrazów malowanych na szkle. Zmuszona została do sprzedaży kolekcji, kiedy po I wojnie światowej znalazła się w dramatycznej sytuacji finansowej. Niemalże całą sprzedała w 1921 r. Muzeum Przemysłowemu w Krakowie. Po likwidacji tego Muzeum zbiór obrazów malowanych na szkle przejęło Muzeum Narodowe w Krakowie. O pozyskanie kolekcji zabiegało Muzeum Tatrzańskie, w którym była ona zdeponowana, jednak zarząd nie zgromadził w odpowiednim czasie potrzebnej kwoty na zakup. Ostatecznie do Muzeum Tatrzańskiego trafiło 81 obiektów, tylko 29 obrazów malowanych na szkle. Od Bronisławy takie obrazy nabywali również indywidualni kolekcjonerzy. Zmarła 16 sierpnia 1921 roku w Zakopanem. Pochowana jest na tamtejszym Nowym Cmentarzu.

Źródła:

Informacje od Anny Kozak z Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskiego; H. Błaszczyk-Żurowska, Muzealne zbiory etnograficzne w latach 1889-1920 i najstarsze kolekcje prywatne, które przeszły na własność Muzeum Tatrzańskiego oraz Prywatne kolekcje etnograficzne z lat 1880-1920 (obecnie w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego) [w:] Zbiory etnograficzne Muzeum Tatrzańskiego, pod red. H. Błaszczyk-Żurowskiej, Zakopane 1999.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Józefa Gostkowska z Zawadzkich

Bibliofilka, kolekcjonerka. Urodziła się w 1760 roku. Była wykształcona, znała łacinę, biegle władała francuskim. Mieszkała w Krakowie przy ulicy Brackiej, jej dom słynął z intelektualnej atmosfery. Wspierała uczącą się młodzież. Pomagała powstańcom listopadowym. Działała filantropijnie. Najprawdopodobniej podróżowała. Była bardzo oczytana. Kolekcjonowała współczesne sobie dzieła historyczne i literackie, głównie w języku francuskim. Zebrała rękopisy, dużo przewodników po europejskich stolicach. W 1832 roku swój księgozbiór zapisała Bibliotece Jagiellońskiej, która przejęła go w 1850 roku po śmierci Józefy. Zbiór był skatalogowany, obejmował 1329 dzieł w 2853 tomach. Przekazała również książki prawnicze i starodruki z biblioteki swojego męża Wincentego Gostkowskiego. Józefa zmarła 23 stycznia 1850 roku w Krakowie. Pochowana jest na cmentarzu Rakowickim.

Źródło:

A. Lewicka-Kamińska, Gostkowska Józefa z Zawadzkich [w:] Polski Słownik Biograficzny, Tom  VIII, pod red. K. Lepszego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław [i in.] 1960.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Janina Huppenthal

Bibliofilka, bibliotekarka, pedagożka, kolekcjonerka. Urodziła się 2 lutego 1928 roku w Proszowicach k. Krakowa. Dzieciństwo i młodość spędziła w Gdyni. Po maturze dostała się na stomatologię, ale nie przyjęto jej ze względu na brak punktów za pochodzenie. Ukończyła polonistykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Była wieloletnią wicedyrektorką Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Książnicy Miejskiej w Toruniu. Przez dwie dekady kierowała toruńską filią Centrum Kształcenia Ustawicznego Bibliotekarzy w Warszawie. Autorka kartotek katalogowych, spisów czasopism, bibliografii, wystaw i katalogów wystaw. Inicjatorka wielu uroczystości bibliofilskich. Działała w różnych bibliofilskich związkach i towarzystwach. Odznaczona i wyróżniona wieloma nagrodami - jako jedyna torunianka otrzymała w 2004 roku najbardziej prestiżowy dla bibliofilów Order Białego Kruka ze Słonecznikiem. W trakcie swojej aktywności kolekcjonerskiej zebrała ponad 500 programów sztuk teatralnych z lat 1945-2000 toruńskiego teatru im. Wilama Horzycy i jest to najbardziej spójny zbiór w kolekcji Janiny. Tworzyła ją intuicyjnie i przypadkowo, nie według konkretnego klucza. Zgromadziła też książki, grafiki, ekslibrisy, druki bibliofilskie, czasopisma, albumy prezentujące dzieła wielkich polskich malarzy i polską przyrodę, mapy, przewodniki, informatory. Większość obiektów dotyczyło bibliotekarstwa, opracowań historii książki, drukarstwa, bibliografii. Zbiór znajduje się u córki - Zofii Huppenthal. Najbardziej cennymi książkami dla Janiny były: Krótki rys bibliotekarstwa Włodzimierza Górskiego (Warszawa 1862), Autor, drukarz i nakładca Franciszka Jaworskiego  (Lwów 1928), Biblioteka Narodowa na drugim etapie działalności Józefa Grycza (Kraków 1932). Za najważniejszy obiekt w swoim zbiorze uważała drzeworyt Witolda Chomicza z 1961 roku, przedstawiający wnętrze oficyny drukarskiej. Drzeworyt był prezentem od Marii Gliwy. Posiadała własne ekslibrisy wykonane m.in. przez wieloletniego współpracownika Zygfryda Gardzielewskiego, Teresę Myszkowską, Annę Churską, Wojciecha Jakubowskiego i Zbigniewa Jóźwika. Zmarła w Toruniu 15 czerwca 2013 r. i została pochowana na toruńskim cmentarzu  św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego.

Źródła:

Informacje od Zofii Huppenthal (córki) i Katarzyny Tomkowiak (Książnica Kopernikańska w Toruniu); K. Tomkowiak, 15 czerwca minie piąta rocznica śmierci Janiny Huppenthal (1928–2013), “Informatorium”, 13 czerwca 2018, http://informatorium.ksiaznica.torun.pl/tag/janina-huppenthal/ (dostęp 05.05.2019); Portal “Towarzystwo Bibliofilów im. J. Lelewela w Toruniu” http://www.bibliofile.torun.pl/joomla/index.php?option=com_content&view=article&id=30:janina-huppenthal-1994-2013&catid=4:sylwetki-prezesow&Itemid=6 (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

 

Janina Huppenthal<br />
Janina Huppenthal. Fot. z prywatnego archiwum Zofii Huppenthal.

 

Anna Paulina Jabłonowska z Sapiehów
Obraz ze zbiorów Domu Kultury im. Księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w Kocku.
Autor: Edward Jarmosiewicz. Fot. Marta Nowakowska-Kozak.

Anna Paulina Jabłonowska z Sapiehów

Księżna, wojewodzina bracławska, administratorka dóbr książęcych, autorka prac z zakresu ekonomii, fundatorka, kolekcjonerka, twórczyni gabinetu historii naturalnej. Urodziła się 22 czerwca 1728 w Wołpie. Wychowywała się w domu swojego ojczyma księcia Józefa Aleksandra Jabłonowskiego, gdzie odebrała wszechstronne wykształcenie. W 1750 r. wyszła za mąż za Jana Kajetana Jabłonowskiego, w 1764 roku owdowiała. Przez wiele lat podróżowała po Europie. Aktywnie działała w wielu dziedzinach życia, mimo borykania się z odziedziczonymi długami. Związana z Siemiatyczami i Kockiem, gdzie wprowadziła różnorodne reformy. Interesowała się przyrodoznawstwem, etnografią, literaturą, muzyką, filozofią, znała języki obce. Stworzyła wyjątkowy gabinet historii naturalnej ulokowany w pięciu wielkich salach w siemiatyckim pałacu. W kolekcji księżnej Jabłonowskiej znajdowały się naturalia: muszle, skamieliny, okazy związane z Wezuwiuszem, kruszce w naturalnych i sztucznych kształtach, płody ziemi, rośliny egzotyczne, zakonserwowane owady, gady, wypchane ptaki i czworonogi. Jej częścią była także biblioteka, zbiory numizmatów i sztuka piękna m.in. sztuka antyczna. W 1788 r. Anna postanowiła podarować swoją kolekcję narodowi polskiemu. Dar nie został przyjęty, natomiast spadkobiercy sprzedali go carowi Aleksandrowi I jako rozliczenie rodzinnych długów. Aleksander I przeznaczył kolekcję do Muzeum Uniwersytetu Moskiewskiego. W kraju nie zachowały się dokumenty sprzedaży lub zasobu zbiorów. W Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu prof. Iwona Arabas odnalazła dokumenty dotyczące zakupu kolekcji, m.in. wykaz hrabiego Sołtyka z 1801 r.,spisy z natury sporządzone przez W.M. Sewergina (część mineralogiczna) i A.F. Sewastionowa (część zoologiczna i botaniczna). Wiele wskazuje, że zbiory Anny znajdowały się na Uniwersytecie Moskiewskim i w Bibliotece Buturlina i spłonęły w 1812 r. podczas napoleońskiej okupacji Moskwy. Pojedyncze obiekty najprawdopodobniej znajdują się w rosyjskich muzeach. Kolekcja księżnej Anny Jabłonowskiej była uważana za cenniejszą niż kolekcja paryskiego Królewskiego Ogrodu Roślin Leczniczych, na bazie którego powołano w 1793 roku Musée National d`Historie Naturelle. Pod koniec życia, po wymuszonym opuszczeniu Kocka, księżna żyła w osamotnieniu. Zmarła 7 lutego 1800 w Ostrogu i tam została pochowana. Podczas inwazji bolszewickiej ciało Anny Jabłonowskiej zostało sprofanowane.

Źródła:

I. Arabas, Petersburskie ślady kolekcji Anny ks. Jabłonowskiej z Siemiatycz, [w:] Anna ks. Jabłonowska i ks. Krzysztof Kluk – ludzie którzy wyprzedzili swoją epokę, Ciechanowiec 2011 r. (materiały z sesji naukowej); H. Mierzwiński, Księżna Anna Paulina z Sapiehów Jabłonowska (1728-1800), “Szkice Podlaskie” 1999, tom 7.  

oprac. Bernadetta Czapska

 

Maria Jeżewska

Tłumaczka, kolekcjonerka, miłośniczka zwierząt. Urodziła się 5 lutego 1957 roku w Warszawie. W rodzinnym domu Marii kultywowano wartości patriotyczne, rodzice byli warszawskimi powstańcami. Ukończyła iberystykę na Uniwersytecie Warszawskim. Była tłumaczką symultaniczną języka angielskiego i hiszpańskiego. Tłumaczyła też teksty użytkowe i książki. Fascynowała ją chłopomania, kultura wsi. Pasję tę przejęła po matce. Właśnie prezent dla mamy - rzeźba Ryszarda Sęka Chrystus Frasobliwy zakupiona przez Marię w Cepelii - zapoczątkował jej kolekcję sztuki ludowej. Maria tworzyła swoją kolekcję przez kilkadziesiąt lat - malarstwo, malarstwo na szkle, rzeźby, tkaniny, ubiory, elementy stroju ludowego, ozdoby, dawne narzędzia i tradycyjne przedmioty codziennego wiejskiego użytku. Obiekty kupowała na jarmarkach, pokazach, targach staroci, bezpośrednio od artystek i artystów. Miała imponującą wiedzę i wielką intuicję w wyborze prac. Kolekcję przechowywała w swoim warszawskim mieszkaniu (tu głównie cymelia) i w Czarnowcu, gdzie kupiła zrujnowane drewniane domostwo, które po starannym odnowieniu również stało się elementem kolekcji oraz prywatną galerią sztuki ludowej. Czarnowiecki dom i zabudowania gospodarcze wraz z meblami, naczyniami, narzędziami i tkaninami stanowiły żywy eksponat kultury materialnej wsi mazowieckiej. Maria zebrała także sporą bibliotekę książek poświęconych sztuce ludowej. Elementy starych ubrań lub tkanin adaptowała do własnych potrzeb, eksponowała na sobie w swoim bardzo kolorowym i ekspresyjnym stylu. Planowała organizowanie warsztatów ludowych, dzięki którym mogłaby gromadzić rękodzieło. W Czarnowcu miała dużo zwierząt, była ich wielką miłośniczką. Po śmierci Marii zwierzętami zaopiekowały się przyjaciółki i znajomi. Obiekty sztuki ludowej, rzemiosła, tkanin i folkloru przyjaciółki przekazały w darze Muzeum Etnograficznemu w Warszawie. Część kolekcji, meble, naczynia, sanie, narzędzia rolnicze pozostały w Czarnowcu. Maria zmarła nagle 5 lutego 2013 roku w Warszawie w wyniku niezdiagnozowanej choroby. Pochowana jest w rodzinnym grobie na Powązkach Wojskowych.

Źródła:

Informacje od Doroty Burskiej i Jagody Mróz (przyjaciółek Marii Jeżewskiej); Informacje od Małgorzaty Jaszczołt (Muzeum Etnograficzne w Warszawie); G. Bieganik, Takich domów już nie ma, “Weranda Country” 2008, nr 2. https://www.werandacountry.pl/domy/domy-w-polsce/13872-takich-domow-juz-nie-ma  (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Maria Jeżewska
Fot. Grzegorz Przybyszewski. Zdjęcie z prywatnego archiwum Doroty Burskiej.

 

Natalia Anna Kicka z Bispingów
Natalia Kicka. Fot. z domeny publicznej.

Natalia Anna Kicka z Bispingów

Patriotka, kolekcjonerka, autorka prac archeologicznych,malarka. Urodziła się w 1801 w Wilnie (nie jest znana dokładna data narodzin). W rodzinnym majątku Hołowczyce otrzymała staranne wykształcenie. W 1815 r. wyjechała do Warszawy. Mieszkała u swojej babki Józefy z Szydłowskich Kickiej, kontynuowała naukę i poznawała tamtejsze środowisko artystyczno-literackie. Często też wyjeżdżała do Wilna. Z domu wyniosła tradycje patriotyczne. Czas powstania listopadowego mocno odcisnął się na jej życiu rodzinnym. W powstaniu tym straciła świeżo poślubionego męża, generała Ludwika Kickiego, a kilka miesięcy później urodziła ich córkę (zmarła w wieku 20 lat). Po wybuchu powstania styczniowego Natalia schroniła się w Dreźnie przed aresztowaniem. Opiekowała się powstańcami. Miała łączność z Hôtelem Lambert w Paryżu. Po powrocie do Warszawy prowadziła działalność charytatywną i kulturalną. Rysowała, malowała. Zaczęła tworzyć kolekcję  pamiątek narodowych, monet, medali, dzieł sztuki, autografów, pamiątek historycznych tj. starożytności i zabytków archeologicznych. Zgromadziła bogatą bibliotekę. Zbierała fajanse belwederskie, włoskie i francuskie. Niektóre obiekty udostępniła na Wystawie Dzieł Sztuki Stosowanej do Przemysłu w 1881 r. w pałacu Brühlowskim. Rozwijała swoje zainteresowania numizmatyczne. Należała do nieformalnego Warszawskiego Towarzystwa Numizmatycznego. W „Przeglądzie Bibliograficzno-Archeologicznym” zamieściła artykuł o numizmatyce wschodniej, wcześniej współpracowała z „Wiadomościami Archeologicznymi”. W budowaniu kolekcji numizmatycznej inspirowali i pomagali Natalii Karol Beyer, Kazimierz Stronczyński (od niego kupiła jedną z najlepszych w owym czasie kolekcję średniowiecznych, piastowskich monet), Konstanty Miler, Antoni Ryszard z Krakowa (wł. Stanisław Żaczyński), Emeryk Hutten-Czapski, Walery Kostrzębski. Temu ostatniemu powierzyła około 1868 r. skatalogowanie swojego zbioru. Nieznane są losy niniejszego katalogu, w ślad za tym trudno ustalić kompletną zawartość kolekcji. Po śmierci Natalii kolekcja została rozproszona. Natalia zmarła 4 kwietnia 1888 roku w Warszawie.

Źródła:

K. Filipow, Natalia Kicka (18018-18880 - patriotka i kolekcjonerka pamiątek narodowych [w:] Наукові записки з української історії, 2013 (Збірник наукових статей. Випуск33. УДК 7.074:929Кіска)A. Szkurłat, Kolekcjonerstwo ceramiki w Polsce, „Kronika Zamkowa” 2013, nr 1-2; Katalog wystawy dzieł sztuki stosowanej do przemysłu urządzonej staraniem Komitetu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie w pałacu Brühlowskim, otwartej d. 14 czerwca 1881 r.; http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=35732&from=publication (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

 

 

Bronisława Kondratowiczowa z Łapczyńskich
Fot. ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego im. Dra T. Chałubińskiego w Zakopanem.
Sygn. AF_3154_II_027_Bronisława Kondratowiczowa.

Bronisława Kondratowiczowa z Łapczyńskich

Fotografka, kolekcjonerka, działaczka patriotyczna. Urodziła się w 1854 roku w Płocku. Ojciec był powstańcem listopadowym, Bronisława ze swojego dzieciństwa pamiętała powstanie styczniowe. Jako dorosła osoba angażowała się w akcje niepodległościowe ruchu wszechpolskiego. Wyszła za mąż za inżyniera górnictwa Hieronima Kondratowicza. W 1894 r. pierwszy raz przyjechała do Zakopanego i odtąd przyjeżdżała regularnie. Od 1923 r., od śmierci Hieronima, osiadła tu. Wraz ze Stanisławem Witkiewiczem zaprojektowała w zakopiańskim stylu i wybudowała w latach 1905-1906 swój dom tzw. „Chałupę pod wykrotem”. Odkrywała podtatrzański folklor, świetnie posługiwała się gwarą podhalańską, była znakomitą badaczką terenową Podtatrza. Przyjaźniła się ze Stanisławem Witkiewiczem, Tytusem Chałubińskim, Karolem Estreicherem, Konradem Prószyńskim, kolekcjonerami Marią i Bronisławem Dembowskimi. Była członkinią-założycielką Muzeum Tatrzańskiego, działała w PTK, współpracowała z Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Miała honorowe członkostwo w Towarzystwie Opieki nad Zabytkami Przeszłości, Towarzystwie Tatrzańskim. Była pionierką fotografii tradycyjnego budownictwa ludowego. Zdjęcia zamieszczała w wielu publikacjach naukowych. Swoją działalność traktowała jako służbę społeczną. Przed 1908 rokiem podarowała TOnZP kolekcję fotografii zabytków budownictwa drewnianego - ponad 130 odbitek i 30 negatywów szklanych. Od roku 1902 do 1914 tworzyła kolekcję sztuki ludowej i kultury Podhala. Niemal w całości przekazała ją w darze Muzeum Tatrzańskiemu. Zmarła 26 lutego 1949 w „Chałupie pod wykrotem”. Pochowana jest na Starym Cmentarzu na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem.

Źródła:

Informacja od Anny Kozak (Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego); W. Wnuk, Ku Tatrom, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1970; H. Błaszczyk-Żurowska, Muzealne zbiory etnograficzne w latach 1889-1920 i najstarsze kolekcje prywatne, które przeszły na własność Muzeum Tatrzańskiego [w:] Zbiory etnograficzne Muzeum Tatrzańskiego, pod. red. H. Błaszczyk-Żurowskiej, Zakopane 1999; http://tonzp.dziedzictwowizualne.pl/fotografowie/page:2 (dostęp: 06.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Róża Krasińska z Potockich (II voto Raczyńska)

Działaczka społeczna i kulturalna, kolekcjonerka. Urodziła się 7 stycznia 1849 roku w Krzeszowicach. W rodzinnym domu odebrała wszechstronne wychowanie. Jej mężem był Władysław Krasiński. Ciężko chorujący na gruźlicę zmarł kilka lat po ślubie, zostawiając Różę z trojgiem dzieci, również chorujących na gruźlicę. Ze względu na słabe zdrowie dzieci zamieszkała w Zakopanem, w domu zwanym od imienia syna „Adasiówką”. W 1896 roku wyszła za Edwarda Raczyńskiego. Synem Róży był Edward Bernard Raczyński - prezydent RP na uchodźstwie. Po wyprowadzce z Podhala przemieszczała się między swoimi rezydencjami: pałacem w Rogalinie koło Poznania, pałacem Raczyńskich w Warszawie i domem przy ulicy Szpitalnej w Krakowie. Pasjonowała się polityką, była świetną ekonomistką. W Rogalinie odbudowała pałac, dotowała budowę Galerii Rogalińskiej, wspierała mężowski mecenat nad artystami. Tłumaczyła na francuski Ojcze Nasz Augusta Cieszkowskiego, zleciła opracowanie listów Zygmunta Krasińskiego do Delfiny Potockiej (udało się to częściowo, dużo listów wraz z archiwum rogalińskim zostało zniszczonych w Warszawie w 1939 roku). Mieszkając w Zakopanem, prowadziła aktywne życie. Działała społecznie np. na rzecz ubogich uczniów szkoły snycerskiej. Należała do Towarzystwa Tatrzańskiego. Była członkinią Komitetu Nadzorczego szkoły koronkarskiej założonej przez Helenę Modrzejewską. Z synem Adamem stworzyli pierwszą prywatną kolekcję podhalańskiej sztuki ludowej w Zakopanem. W „Adasiówce” przeznaczyli na nią osobny pokój, nazywając go muzeum. Obiekty pochodziły z Zakopanego i okolic. Odkrywali piękno zdobnictwa ludowego na Podtatrzu. Zbierali zdobione przedmioty stanowiące wyposażenie izb góralskich: drewniane łyżniki, czerpaki, formy na sery, baryłki, manierki, przęślice, skrzynie. W kolekcji znajdowały się dodatki do strojów ludowych - spinki do koszul, klamry do pasów. Interesując się folklorem muzycznym, zgromadzili basy, dudy i piszczałki. Posiadali również dwa obrazy malowane na szkle. Kolekcję budowali w latach 1880-1892. W 1896 roku 77 obiektów z kolekcji Róży i Adama trafiło w darze do Muzeum Tatrzańskiego. Róża zmarła 21 sierpnia 1937 roku w Rogalinie i tam została pochowana w rodzinnym mauzoleum Raczyńskich.

Źródła:

Informacje od Anny Kozak (Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego); H. Kenarowa, J. Pietrzak, Raczyńska z Potockich, 1. Krasińska Róża, [w:] Polski Słownik Biograficzny tom XXIX, pod red. E. Rostworowskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986; H. Błaszczyk-Żurowska, Muzealne zbiory etnograficzne w latach 1889-1920 i najstarsze kolekcje prywatne, które przeszły na własność Muzeum Tatrzańskiego [w:] Zbiory etnograficzne Muzeum Tatrzańskiego, pod red. H. Błaszczyk-Żurowskiej, Zakopane 1999.

oprac. Bernadetta Czapska

Róża Krasińska z Potockich (II voto Raczyńska)<br />
Autorka: Olga Boznańska. Fundacja im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu, Sygn. MNP FR 10 (d. Mp 907) .

 

Antonina Krechowiecka

Antonina Krechowiecka

Publicystka, literatka, tłumaczka, kolekcjonerka. Urodziła się w 1791 roku. Na ówczesne warunki była dobrze wykształcona - znała język francuski, niemiecki, literaturę rodzimą i obcą, doceniała sztukę. Zadebiutowała w roku 1817 w miesięczniku naukowo-literackim „Pamiętnik Lwowski". Od 1820 roku publikowała w „Pszczole Polskiej", kontynuacji „Pamiętnika Lwowskiego" i w „Rozmaitościach”, dodatku do „Gazety Lwowskiej”. Pod swoimi utworami rzadko podpisywała się  imieniem i nazwiskiem, zazwyczaj używała kryptonimów. W 1827 r. ukazała się we Lwowie jej jedyna powieść Kazimierz i Jadwiga. Skutki dobrego wychowania. Dla Antoniny bardzo ważne było samokształcenie i zdobywanie wiedzy. Dużo pisała o edukacji dziewcząt ze sfery ziemiańskiej, postulowała o zmianę sposobu kształcenia młodych kobiet. Była pasjonatką czytelnictwa, propagatorką wspólnego czytania. Zgromadziła domowy księgozbiór liczący 275 dzieł w 736 woluminach. Były to książki głównie w języku francuskim, niewiele w języku polskim i niemieckim. Zmarła w 1831 roku. Kilka lat po śmierci Antoniny, jej matka Urszula Pasqua przekazała kolekcję Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie.     

Źródła:

K. Dormus, Antonina Krechowiecka (1791-1831): zapomniana lwowska publicystka początku XIX wieku o wychowaniu dziewcząt, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2009, nr 46; J. Szocki, Księgozbiory domowe w Galicji Wschodniej (1772-1918), Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2001.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Regina Lilientalowa

Etnografka, nauczycielka, publicystka, tłumaczka, kolekcjonerka. Urodziła się 24 listopada 1875 r. (część źródeł podaje datę 14 czerwca 1877 roku) w Zawichoście jako Gitla Eiger, jednak używała swego nieżydowskiego imienia Regina. Ukończyła progimnazjum żeńskie w Sandomierzu, będąc w klasie jedyną żydowską dziewczynką. Pobierała też lekcje prywatne. Po ślubie z Natanem Lilientalem przyjechała do Warszawy, gdzie edukowała się na tajnym Uniwersytecie Latającym. Zachęcona przez L. Krzywickiego zajęła się badaniem folkloru żydowskiego i zainteresowała reformami społecznymi, głównie w dziedzinie edukacji. Pracowała jako nauczycielka historii w szkole żydowskiej dla dziewcząt z polskim językiem wykładowym i w chederze w Piasecznie. Karierę naukową rozpoczęła od współpracy z czasopismem „Wisła”. Skupiała się na kwestii życia Żydów aszkenazyjskich oraz rozwoju kultury i języka jidysz. W swoich pracach etnograficznych zajmowała się sytuacją i kulturową rolą kobiety w tradycyjnym społeczeństwie żydowskim. Zebrała spory materiał na temat menstruacji. Jako pierwsza tłumaczyła z jidysz na polski teksty modlitw kobiecych, tzw. tchines. Podczas terenowych badań stworzyła kolekcję judaików: wycinanek, zabawek dziecięcych, np. bączków chanukowych (drajdli/drejdli), kołatek (klaperów), grzechotek purimowych (gregarów), figurek składanych z papieru, chorągiewek obnoszonych wokół Pięcioksięgu podczas święta Simchat Tora, żydowskich kart do gry (kwitli - nie należy ich mylić z zawierającymi prośby kartkami składanymi na grobie cadyka), amuletów, ciasteczek wypiekanych podczas świąt. Kolekcjonerska aktywność Reginy związana była nierozłącznie z jej pracą naukową oraz z ideą stworzenia publicznej kolekcji etnograficznej. Udostępniała swoje zbiory. Jej kolekcja, która, wraz z materiałami H. Lewa i I. Bernsteina, dała początek zbiorom żydowskim Muzeum Etnograficznego w Warszawie, spłonęła w 1939 roku. Kilkadziesiąt fotografii i rycin dokumentujących jedynie ułamek zniszczonej kolekcji, przetrwało w publikacjach naukowych Reginy oraz w zbiorach Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy i Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Wraz z A. Feinerem skatalogowała wywiezione podczas II wojny światowej zbiory Muzeum im. Mathiasa Bersohna w Warszawie. Regina zmarła po nieudanej operacji 4 grudnia 1924 roku w Warszawie.

Źródła:

P. Grącikowski, Portret przedwojennej etnografki żydowskiej Reginy Lilientalowej [niepublikowana praca doktorska], Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2013; D. Liliental, Moja prababka, ambasadorka sztetla, “Etnografia Nowa” 2015-2016, nr 7-8; A. Jakimyszyn-Gadocha, Modlitwy dla kobiet (tchines) i ich obecność w piśmiennictwie etnografów (folklorystów) żydowskich przed 1939 rokiem, „Etnografia Nowa” 2015-2016, nr 7-8.

oprac. Piotr Grącikowski, Bernadetta Czapska

 

 

Regina Lilientalowa
Fot. ze zbiorów Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie.

Izabela (Elżbieta Anna Teofila) Lubomirska z Czartoryskich

Mecenaska, kolekcjonerka, filantropka. Urodziła się 21 maja 1736 roku w Warszawie. W dzieciństwie często przebywała u swojej babki Izabeli z Morsztynów Czartoryskiej, która w swym pałacu przy Krakowskim Przedmieściu prowadziła jeden z pierwszych salonów w Warszawie. W 1753 r. odbył się ślub młodziutkiej Izabeli z księciem Stanisławem Lubomirskim. Mimo że był to ślub polityczny, para doczekała się czterech córek i dzieliła pasję kolekcjonerską. Izabela dużo podróżowała. Zakładała szpitale i szkoły. Prowadziła życie kulturalne, również poza Polską. Posiadała dwie biblioteki, w Łańcucie i w podwarszawskim Mokotowie, zawierające księgozbiory: muzyczny, w tym głównie literaturę operową i literacki, a także francuskojęzyczne opracowania słownikowe, almanachy. Z czasem, oprócz mokotowskiego księgozbioru, do Łańcuta przewiozła zbiory dzieł sztuki ze swoich rezydencji w Warszawie, Wilanowie i Mokotowie. Znalazły się tam kolekcje starożytności, rzeźb i obrazów. Starożytności, nabyte podczas rocznej, wielkiej włoskiej podróży, były eksponowane w Galerii Rzeźb. Część obrazów i rzeźb  prezentowano w tzw. Apartamencie Tureckim. W Łańcucie i później w Wilanowie znajdował się zbiór porcelany i fajansów, liczący około półtora tysiąca obiektów. Część z nich dekorowało przestrzeń rezydencji, część przechowywano w “Skarbcu dolnym” i “cukierni”. Dominowała porcelana chińska i miśnieńska. Były również wyroby berlińskie, francuskie, wiedeńskie, japońskie i fajans angielski. Po śmierci Izabeli kolekcja starożytności pozostawała w pałacu. Jeden ze spadkobierców Henryk Lubomirski przeniósł swoją część do Przeworska, później przekazał do Muzeum Książąt Lubomirskich we Lwowie. Inna część zbiorów prawdopodobnie trafiła do Wiednia. Zbiory biblioteczne uległy rozproszeniu, trafiły do wnuków Alfreda Potockiego i Artura Potockiego oraz do H. Lubomirskiego. Izabela zmarła 25 listopada 1816 r. w Wiedniu. Pochowano ją na cmentarzu w Währing. W 1885 r. trumnę przewieziono do kościoła parafialnego w Łańcucie.

Źródła:

K. Kłudkiewicz, Tożsamość kolekcjonerki sztuki. Polskie kolekcjonerki od połowy XVIII wieku do dziś, [w:] Tożsamość kobiet w Polsce. Interpretacje. t. I Od czasów najdawniejszych do XIX wieku, pod red. Iwony Maciejewskiej, Wyd. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2016; M. Górska, Izabela z Czartoryskich Lubomirska, portal Pasaż Wiedzy Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie; H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIX w.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wydawnictwo SBP.

oprac. Bernadetta Czapska

Izabela (Elżbieta Anna Teofila) Lubomirska z Czartoryskich<br />
Portret Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej autorstwa Pera Kraffta. Ze zbiorów Łazienek Królewskich.

 

Helena Tekla Lubomirska z Ossolińskich
Mignard Pierre I, Portret młodej kobiety. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. M.Ob.1253 MNW.

Helena Tekla Lubomirska z Ossolińskich

Współtwórczyni biblioteki wiśnickiej. Urodziła się w 1622 roku. W 1637 r. wyszła za mąż za Aleksandra Michała Lubomirskiego, właściciela majątku Wiśnicz koło Bochni. Do Wiśnicza przywiozła większość zbioru odziedziczonego po ojcu Jerzym Ossolińskim, w tym rękopisy prac naukowych i literackich ojca, i włączyła go do biblioteki męża. Miała duży udział w powiększeniu wiśnickiej biblioteki. Aktywność kolekcjonerska Heleny przejawiała się w wieloletnim współtworzeniu z mężem bibliotecznej kolekcji. Były w niej książki o sztuce, wojskowości, geografii, medycynie, ogrodnictwie. W 1678 r. liczyła 200 druków i 40 rękopisów, m.in. Erazma z Rotterdamu, Kartezjusza, Heweliusza, Mariniego, Szymona Starowolskiego, Andrzeja Frycza-Modrzewskiego, Wespazjana Kochowskiego. Kolekcja uległa rozproszeniu. W 1681 Helena wstąpiła do klasztoru karmelitanek bosych. Zmarła 19 maja 1687 w Lublinie jako Paula Maria od św. Wawrzyńca.

Źródła:

H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIX w.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2008; A.Przyboś, Aleksander Michał Lubomirski h. Szreniawa [w:] Polski Słownik Biograficzny, Tom XVIII, pod red. B. Leśnodorskiego, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław - Warszawa - Kraków, 1973.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Teresa Lubomirska z Czartoryskich

Bibliofilka. Urodziła się 13 lipca  1785 roku w Korcu. Interesowała się muzyką. Z inicjatywy Izabeli Lubomirskiej z Czartoryskich poślubiła wychowanka Izabeli - Henryka Lubomirskiego. W jego rodowym majątku w Przeworsku, Teresa stworzyła bibliotekę muzyczną. Znajdowały się w niej książki o muzyce i jej twórcach oraz nuty polskich i obcych kompozytorów, głównie z końca XVIII wieku. Kolekcja nutowa obejmowała ponad 200 dzieł z muzyki instrumentalnej, około 180 na klawesyn, 30 na harfę, 60 na instrumenty dęte, około 140 partytur oper i baletów, około 260 arii, 2 msze, 1 podręcznik do śpiewu. Sporządzony po francusku rękopiśmienny katalog kolekcji zawierał około 900 dzieł. Swoje muzyczne zbiory Teresa ofiarowała w darze Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, gdzie pierwszym kuratorem był mąż Henryk Lubomirski. Zmarła 31 grudnia 1868 roku w Krakowie.

Źródła:

H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIXw.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2008; J. Szocki, Księgozbiory domowe w Galicji Wschodniej (1772-1918), Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2001.

oprac. Bernadetta Czapska

 

 

Teresa Lubomirska z Czartoryskich
Louise Élisabeth Vigée Le Brun, Portret Teresy Lubomirskiej. Ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Tarnowie, sygn. MT-A-M/266.

 

Julia Mękicka
Autor ekslibrisu: Zygmunt Acedański.
Ekslibris ze zbiorów Tomasza Sumy.

Julia Mękicka

Bibliofilka, kolekcjonerka. Urodziła się 1 lipca 1899 r. w Radłowie. Ukończyła gimnazjum w Przemyślu. Studiowała na Wydziale Prawa na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza. W 1942 r. zamieszkała w Gliwicach i pracowała w Archiwum Państwowym. Kolekcjonerstwem zainteresowała się dzięki pasji męża Rudolfa Mękickiego. Propagowała kolekcjonerstwo, aktywnie działała w ruchu kolekcjonerskim. W latach 1964-1965 redagowała i samodzielnie wydawała magazyn „Exlibris Śląski. Biuletyn Koła Miłośników Exlibrisu”. Była założycielką Koła Miłośników Exlibrisu utworzonego przy katowickim PTAiN. Była także współzałożycielką i działaczką Oddziału Śląskiego Towarzystwa Przyjaciół Książki. W Kole Numizmatycznym pełniła funkcje: sekretarza, skarbniczki i członkini zarządu. Od ok. 1920 r. do śmierci zbierała ekslibrisy, medale, monety. W jej kolekcji znajdowało się ponad 4000 polskich i obcych ekslibrisów, głównie z motywem numizmatycznym. W 1969 r. otrzymała od spadkobierców Stanisława Aulicha część jego kolekcji. Posiadała własne ekslibrisy wykonane  przez m.in. Zygmunta Acedańskiego, Edwarda Grabowskiego, Jana Hasso-Agopsowicza, Wojciecha Łuczaka, Rudolfa Mękickiego, Stanisława Mękickiego. Z okazji 80. urodzin Julii TPK wydało specjalny druczek okolicznościowy. Po śmierci poświęcono jej numer 23 „Komunikatów” Oddziału Śląskiego TPK. Kolekcja Julii Mękickiej pozostała w posiadaniu rodziny. Zmarła w 1987 r. w Gliwicach.

Źródła:

A. Fluda-Krokos, „Exlibris Śląski.Biuletyn Koła Miłośników Exlibrisu” (1964–1965) Przyczynek do badań czasopiśmiennictwa ekslibrisologicznego, “Rocznik Bibliologiczno-Prasoznawczy”, 2014, tom 6/17; T. Suma, „Ekslibris polski. Historia. Sztuka. Kolekcjonerstwo.Popularyzacja”, http://ekslibrispolski.pl/?page_id=2359  (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

Teofila Konstancja z Radziwiłłów Morawska

Kolekcjonerka, pamiętnikarka, administratorka dóbr rodowych. Urodziła się 3 września 1738 roku. Wychowała się w rodzinie o tradycjach kolekcjonerskich - rodzicami byli Franciszka Urszula z Wiśniowieckich Radziwiłłowa i Michał Kazimierz “Rybeńka”, kuzynką Anna z Sapiehów Jabłonowska, babką Anna z Sanguszków Radziwiłłowa, wujem Hieronim Florian Radziwiłł. Teofila była osobą posiadającą wiele zainteresowań, odważną. Odrzuciła kilka propozycji małżeństwa. Wybrała na męża Ignacego Feliksa Morawskiego, oficera nadwornej milicji radziwiłłowskiej, co było mezaliansem. Małżeństwo okazało się szczęśliwe. Księżniczka przez wiele lat zajmowała się rodzinnymi dobrami w Nieświeżu realizując gospodarcze inwestycje. Dbała o wystrój wnętrz swoich rezydencji, interesowała się sztuką ogrodową. Lubiła tańczyć, śpiewać, czytać, wcielała się w rolę aktorki.  Jeździła konno, polowała, sprawnie posługiwała się bronią palną. W latach 1773-1774 odbyła europejską wyprawę, podczas której stworzyła diariusz podróży. Relacjonowała w nim wydarzenia, opisywała odwiedzane miejsca i miejscową kulturę, interesowała się życiem kobiet. Zafascynowała się zbiorami dzieł sztuki, monet, medali, naturaliów. Wówczas powstała znaczna część jej kolekcji. Znajdowały się w niej różnorodne minerały, kamienie, skamieniałości, muszle, ale także dzieła sztuki, fragmenty ściennych malowideł, monety, modele statków i gondoli, przyrządy badawcze. Obiekty kupowała lub dostawała w prezencie. W Wilnie założyła gabinet historii naturalnej, który pełnił funkcję naukową, dydaktyczną i rekreacyjną. Nie wiadomo jakie są losy kolekcji naturaliów. Teofila stworzyła również kolekcję portretów postaci historycznych. Znajdowała się ona w Zauszu, niedaleko Nieświeża, później jej część zakupiono do Ossolineum. Teofila Konstancja zmarła w 1807 roku. Została pochowana w rodzinnym Nieświeżu.

Źródła:

Diariusz podróży europejskiej w latach 1773-1774 / Teofila Konstancja z Radziwiłłów Morawska, wstęp i oprac. Bogdan Rok, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002; K. Król, Kolekcjonerskie pasje Teofili Kontancji z Radziwiłłów Morawskiej (1738-1807) oraz Niepospolita kobieta. Teofila Konstancja z Radziwiłłów Morawska (1738-1807), “Pasaż Wiedzy Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie” (Silva Rerum).

oprac. Bernadetta Czapska

Teofila Konstancja z Radziwiłłów Morawska
Hirsz Leybowicz, rycina pochodzi z Icones familiae ducalis Radivilianae...
Ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. A.781.

 

Eliza Orzeszkowa
Fot. ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. F.26721.

Eliza Orzeszkowa

Pisarka, kolekcjonerka, badaczka, feministka. Urodziła się 6 czerwca 1841 roku w Milkowszczyźnie koło Grodna. Uczyła się na pensji sió­str sakramentek w Warszawie. Brała udział w ruchu emancypacyjnym kobiet, współpracowała z tygodnikiem „Bluszcz”. W swojej twórczości podejmowała najważniejsze problemy współczesności. Była dwukrotnie nominowana do Nagrody Nobla. Współzałożyła Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie, będąc jego pierwszą honorową członkinią. Z Wincentym Chełmińskim powołała spółkę księgarsko-wydawniczą „Eliza Orzeszkowa i S-ka”. Firma istniała w Wilnie w latach 1879-1882, publikowała książki, kalendarze i pismo humorystyczne „Alfabet”, które było wydawnictwem patriotycznym, co spowodowało likwidację księgarni przez carską administrację. Eliza tworzyła własną kolekcję książek, wcześniej odziedziczyła po ojcu bibliotekę zawierającą kilka tysięcy dzieł, głównie naukowych. Księgozbiór Elizy był zróżnicowany pod względem formy wydawniczej. Można go podzielić na cztery grupy: utwory własne w języku ojczystym, tłumaczenia utworów na języki obce (stanowiące dwie trzecie zbioru), książki wydane przez firmę „Eliza Orzeszkowa i S-ka” oraz wydawnictwa jubileuszowe. Znajdowało się w nim 2294 obiektów w 4500 tomach. Wraz z darami z okazji jubileuszy zapisała je w testamencie Towarzystwu Przyjaciół Nauk w Wilnie. Do wybuchu II wojny światowej i w jej trakcie kolekcja mieściła się w Książnicy Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Po wojnie uległa rozproszeniu. Niewielka część znajduje się w Biblio­tece Uniwersytetu Łódzkiego. Eliza miała duży dorobek również w dziedzinie etnobotaniki. Z zamiłowaniem zbierała i preparowała rośliny. Wiedzę o zastosowaniu roślin w lecznictwie czerpała bezpośrednio od wiejskich zielarek. Na łamach „Wisły” publikowała w latach 1888-1891 cykl artykułów Ludzie i kwiaty nad Niemnem. Napisała Zielnik Elizy Orzeszkowej zawierający 280 zebranych przez siebie i zasuszonych roślin z okolic Grodna. Wszystkie były podpisane nazwami ludowymi, łacińskimi i polskimi. Jeden zielnik znajduje się w Muzeum Literatury im. A. Mickiewicza w Warszawie, drugi - we Wrocławiu w zbiorach „Ossolineum”, natomiast kwiatowy album o charakterze artystycznym w Mu­zeum Ojców Marianów pod Londynem. Eliza zmarła 18 maja 1910 r. w Grodnie i tam została pochowana.

Źródła:  

T. Górniak, Głos znad Niemna. Nowe spojrzenie na twórczość Elizy Orzeszkowej w świetle badań nad prywatnym księgozbiorem pisarki. http://www.ksiaznicapodlaska.pl/site/bibliotekarz/28/6_Teresa_Gorniak.pdf (dostęp 05.05.2019); B. Kuźnicka, Zielniki i albumy florystyczne Elizy Orzeszkowej, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2006, nr 51/2.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Kornelia Parnas z domu Löwenherz

Pianistka, kolekcjonerka, publicystka muzyczna. Urodziła się najprawdopodobniej w 1866 roku we Lwowie. Miała żydowskie pochodzenie. Uczyła się gry na fortepianie pod kierunkiem Karola Mikulego w Konserwatorium Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie i Maurycego Rosenthala w Wiedniu. Zbierała pamiątki związane z życiem i twórczością Fryderyka Chopina, tworząc niezwykłą kolekcję chopinianów - listów, rysunków, zdjęć, dzieł sztuki, zbioru nut, rękopisów, pierwszych wydań nutowych (niektórych z autorskimi adnotacjami Chopina), rzadkich wydań nutowych, zwłaszcza pierwodruków. W latach 30. kolekcja liczyła około 700 obiektów. Zdobywała je podczas europejskich podróży, głównie po Francji i Niemczech. W kolekcji znajdowały się  m.in. portret Chopina namalowany przez Marię Wodzińską w 1836 r., list z 1841 r., w którym Chopin prosił przyjaciela Juliana Fontanę o przysłanie mu nut do rezydencji George Sand, drukowany egzemplarz pieśni Fryderyka Chopina, niegdyś prawie nieznany portret Chopina wykonany ołówkiem w Rzeszowie w 1842 r. z podpisem Władysława Langego. W swoim mieszkaniu we Lwowie na ulicy Piekarskiej 14 utworzyła ogólnodostępny „gabinet chopinowski”. Można uznać, że pierwsze muzeum Fryderyka Chopina powstało na początku XX wieku we Lwowie, w domu Kornelii. W 1930 r. część zbiorów została przekazana Państwowym Zbiorom Sztuki w Warszawie. Kilka lat później Kornelia podarowała swoją kolekcję Muzeum Narodowemu im. Jana III we Lwowie (obecnie Lwowskie Muzeum Historyczne), zastrzegając, że musi ona zostać zachowana w całości. W 1940 r. z Muzeum do Lwowskiego Konserwatorium Państwowego trafiło około 80 pierwodruków dzieł Chopina, prawie cały zbiór nut z drugiej połowy XIX i początków XX wieku. Najcenniejsze obiekty wprawdzie pozostały w Muzeum, ale były rozproszone po różnych magazynach. Po II wojnie światowej kolekcja została rozparcelowana pomiędzy kilka instytucji, niektóre obiekty zgubiono. Oprócz aktywności kolekcjonerskiej, Kornelia publikowała artykuły o Chopinie. W Na marginesie autografów Szopena (1910) pisała o niektórych utworach kompozytora, w Wizje Szopena w Polsce (1919) o patriotyzmie Chopina. Wydała faksymilowo w Lipsku w 1910 r. Album Fryderyka Chopina poświęcony Marii Wodzińskiej. W tym samym roku podczas I Zjazdu Muzyków Polskich we Lwowie przedstawiła referat Kajety Chopina. Dzięki Kornelii jeden z kajetów ukazał się kilka lat wcześniej. Kornelia prawdopodobnie zginęła w 1942 r. we lwowskim getcie. Nieznane jest miejsce jej spoczynku.

Źródła:  

Informacje od Michała Piekarskiego (Instytut Historii Nauki PAN); M. Piekarski, Fryderyk Chopin (1810-1849) i jego lwowscy kontynuatorzy. Część XIV - Kornelia Parnas (1866-1942), „Kurier Galicyjski” 2010, nr 16; M. Piekarski, Muzyka we Lwowie. Od Mozarta do Majerskiego. Kompozytorzy, muzycy, instytucje, Wydawnictwo Akademickie SEDNO, Warszawa 2018; O. Pieriełygina, Chopin według Parnasowej, https://dziennikpolski24.pl/chopin-wedlug-parnasowej/ar/2193660 (dostęp: 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Kornelia Parnas z domu Löwenherz
Fot. ze zbiorów Beaty Kost. Udostępniona dzięki uprzejmości Michała Piekarskiego.

 

Barbara Piasecka-Johnson
Autor: Jacek Kornacki. Fot. obrazu udostępniona dzięki dr hab. Jackowi Kornackiemu, prof. ASP.

Barbara Piasecka-Johnson

Filantropka, kolekcjonerka, historyczka sztuki. Urodziła się 25 lutego 1937 roku w Staniewiczach. Po wojnie rodzina Piaseckich przeniosła się do Wrocławia. Barbara ukończyła historię sztuki na Uniwersytecie Wrocławskim. W 1967 r. wyjechała do Rzymu, w następnym roku do Stanów Zjednoczonych. Tam, w 1971 r. wyszła za mąż za Sewarda Johnsona. Trzy lata później założyła fundację - The Barbara Piasecka Johnson Foundation, której statutowym celem było kształcenie ludzi z Polski i wspieranie różnorodnych inicjatyw. Wspomagała m.in. Bibliotekę Polską w Paryżu, robotniczą Solidarność, domy dziecka, domy spokojnej starości, prywatne osoby. Dzięki Fundacji w 2006 r. w Gdańsku rozpoczął działalność Instytut Wspomagania Rozwoju Dziecka dla dzieci z autyzmem. Na realizację programu pomocy dzieciom autystycznym został przekazany przez Fundację zbiór sztuki polskich mistrzów: Matejko, Chełmońskiego, Michałowskiego, Gierymskiego. Barbara była kolekcjonerką dzieł sztuki. Z mężem tworzyli wielką kolekcję, aby darować ją narodowi polskiemu - na Wawel miały trafić dzieła powstałe do epoki renesansu, barokowe i klasycystyczne na Zamek Warszawski, do Wrocławia starożytność, arrasy do Poznania, pozostałe obiekty do Gdańska. W kolekcji znajdowały się m.in. rysunki Leonarda i Rafaela, dzieła Mantegni, Fra Angelica, Tycjana, Caravaggia, Ribery, Rembrandta, Cézanne`a, Gauguina, Solari, Belliniego, Vermeera, di Buono, Rubensa. W 1990 r. na Zamku Królewskim w Warszawie otwarto wystawę religijnego malarstwa i rzeźby z kolekcji Barbary Opus Sacrum. Planowano wystawienie świeckiej części tej kolekcji pod nazwą Opus Profanum, jednak ze względu na zmiany założeń dotyczących budowania kolekcji, zaczęła ona ulegać rozpraszaniu. W 2010 r., również na Zamku Królewskim w Warszawie, wystawiono rysunki europejskich mistrzów od XV do XX wieku. Po śmierci Barbary z Muzeum Narodowego w Poznaniu zabrano zdeponowane arrasy, w Monako z kaplicy Zmartwychwstania wywiezione zostały obrazy. Barbara zmarła 1 kwietnia 2013 r. w Sobótce pod Wrocławiem. Pochowana jest na cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu.

Źródła:  

E. Winnicka, Milionerka. Zagadka Barbary Piaseckiej-Johnson, Wydawnictwo Znak, Kraków 2017; J.  Grabski, Kolekcjonerzy polscy i polskie prywatne zbiory dzieł sztuki na tle kolekcjonerstwa  międzynarodowego: przypadki i tendencje [w:] “Kronika Zamkowa”, Arx Regia Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, Warszawa 2010.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Józefina Amelia Potocka z domu Mniszchówna

Bibliofilka, kolekcjonerka, literatka-amatorka. Urodziła się 29 sierpnia 1752 roku, prawdopodobnie w Dreźnie. Tutaj spędziła część swojego dzieciństwa, następnie mieszkała w Warszawie. Znała łacinę, język francuski, najpewniej niemiecki. Uczyła się rysunku i malarstwa. O jej twórczości pisarskiej wiadomo, że amatorsko tworzyła m.in. portrety literackie, sztukę komediową, epigramat, opowieści, wiersze, listy. Wyszła za mąż za Szczęsnego Potockiego. Kilka lat później małżonkowie zamieszkali w Tulczynie na Podolu. Znajdowała się tam rodowa biblioteka założona przez Potockiego. Józefina zaczęła budować własny księgozbiór. Zbiory oznaczała ekslibrisami. Po rozwodzie przewiozła bibliotekę do Petersburga. Po jej śmierci zbiory zostały włączone do biblioteki tulczyńskiej. Zmarła w 1798 roku.

Źródła:  

M. Czeppe, Józefina Amelia Potocka z domu Mniszchówna, [w:] Polski słownik biograficzny. T. 27, J. Pniowski-H. Poniatowska, Polska Akademia Nauk, Instytut Historii: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław i in. 1982; H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIXw.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2008.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Józefina Amelia Potocka z domu Mniszchówna
Autor: Jan Chrzciciel Lampi.

Kordula Potocka z Komorowskich

Dama Krzyża Gwiaździstego, kolekcjonerka. Urodziła się w 1764 roku. Działała charytatywnie, zainicjowała powstanie Towarzystwa Dobroczynności dla opieki nad biednymi. Jej mężem był Teodor Potocki. We Lwowie Potoccy prowadzili otwarty dom, zarówno dla towarzyskich spotkań, jak i dla narad podczas wojny Napoleona z Austrią. W swojej kolekcjonerskiej aktywności Kordula stworzyła księgozbiór z dziełami humanistycznymi. Dominowały w nim prace literackie i historyczne, marginalnie z dziedziny geografii, etnografii. Wszystkie książki zostały wydane za granicą, głównie w Paryżu i były w języku francuskim. Tłumaczone książki wywodziły się z literatury angielskiej, niemieckiej, włoskiej, amerykańskiej, chińskiej. W kolekcji brakuje dzieł polskich autorów. Najwięcej obiektów stanowiły utwory literackie, w większości prozatorskie. Wśród powieści obyczajowych znajdowały się m.in. oświeceniowy bestseller Histoire de Gil Blas de Santillane Alain-René Lesage`a oraz pierwsze wydania powieści George Sand Indiana i Lélia - poruszające kwestie emancypacji kobiet i Le Médecin de campagne Honoré de Balzaca. Utwory o tematyce historycznej reprezentowały głównie kilkunastotomowe opracowania hrabiego Prospera Brugière Brabante`a i Gabriela Peignota. Pozycje o tematyce wschodniej to przetłumaczone na francuski trzy tomy chińskich opowieści (Contes chinois). Ponadto w zbiorze były książki o historiach miłosnych, wydania poezji, prace biograficzne. Na dole grzbietu obiektów umieszczono kolorowe nalepki z napisami identyfikującymi Kordulę, na czterech egzemplarzach widniały jej odręczne podpisy. Kolekcja Korduli najpierw była częścią księgozbioru wybitnej kolekcjonerki Heleny Dąbczańskiej, skąd - wyodrębniona na podstawie znaków własnościowych - trafiła do Biblioteki Głównej Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i do Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie znajduje się obecnie. Kordula zmarła ok. 1837 roku.

Źródło:

I. Gruchała, Książki z księgozbioru Korduli z Komorowskich Potockiej w bibliotece Heleny Dąbczańskiej, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie” LXI (2016).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Kordula Potocka z Komorowskich
Jan Chrzciciel Lampi, Portret Korduli z Komorowskich Potockiej (1760-post 1837). Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. MP 318 MNW.

 

Zofia Potocka z Branickich
Ferdinand Maröhn, Portret Zofii z Branickich Potockiej (1790-1879). Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. 128894 MNW.

Zofia Potocka z Branickich

Filantropka, kolekcjonerka. Urodziła się 11 stycznia 1790 roku w Warszawie. Aktywnie działała społecznie, kulturalnie i filantropijnie. W Krzeszowicach założyła schronisko i szpital. W Krakowie wspomagała uczącą się młodzież, również profesorów akademii. Wspierała Arcybractwo Miłosierdzia i Bank Pobożny. W Towarzystwie Dobroczynności była prezesową dam, pomagała sierotom, starcom i potrzebującym. W Pałacu Pod Baranami Potockich odbywały się bale i spektakle teatrów amatorskich, z których dochód przeznaczała dla biednych. Organizowała pomoc rannym w powstaniu styczniowym. Po pożarze w Krakowie otworzyła biuro ratownicze dla poszkodowanych. Doceniając zasługi Zofii, Komitet Pogorzeli miasta Krakowa podjął decyzję o wybiciu medalu dla niej. Po śmierci swojego męża  Artura Potockiego zainicjowała przebudowę wawelskiej Kaplicy Potockich, kontynuowała zaplanowane przez Artura prace nad budową pałacu w Krzeszowicach. Właśnie z mężem w latach 1823-1832 tworzyła kolekcję obrazów i rzeźb. Najcenniejszą jej część Potoccy zakupili podczas dwóch podróży do Włoch. Były to figury, reliefy, fragmenty rzeźb architektonicznych, prawdopodobnie pochodzące z wykopalisk w Tivoli, wazy greckie. U rzymskiego antykwariusza nabyli 70 zabytków antycznej rzeźby, zachował się ich rękopiśmienny spis. Kolekcja zawierała również: fragmenty sarkofagów pogańskich i wczesnochrześcijańskich, rzymskie kopie rzeźb z II wieku, portret kobiety z okresu Flawiuszów, relief nagrobny z dwoma żeńskimi portretami z inskrypcją datowany na lata 20 p.n.e. - 20 n.e. Wśród obrazów znajdował się m.in. Święty Franciszek słuchający muzyki anielskiej Guercina. Kolekcja Potockich, oprócz kilku ciekawych obiektów, była stereotypowa, budowana za wskazaniem marszandów, nie według własnego wysublimowanego gustu. Nie uległa zniszczeniu - zbiory trafiły do Muzeum Narodowego w Krakowie (ok. 120 obiektów) i do Muzeum Narodowego w Warszawie. Zofia zmarła 6 stycznia 1879 r. w Krzeszowicach i tutaj uroczyście została pochowana.

Źródła:

M. Wróblewska, Działalność społeczna i kulturalna Zofii Potockiej, Prace Historyczne z. 134, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego MCCXCI – 2007; T. Mikocki, Zbiór Potockich z Krzeszowic [w:]  T. Mikocki, Najstarsze kolekcje starożytności w Polsce (lata 1750-1830), Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wyd. Polskiej Akademii Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź, 1990; E. Manikowska, Zbiór obrazów i rzeźb Artura i Zofii Potockich z Krzeszowic. Ze studiów nad dziewiętnastowiecznym kolekcjonerstwem w Polsce, Rocznik Historii Sztuki, tom XXV, Wydawnictwo Neriton, 2000.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Zuzanna Rabska

Bibliofilka, poetka, pisarka, tłumaczka, recenzentka, kolekcjonerka. Urodziła się 22 września 1882 roku w Warszawie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Początkowo uczyła się u Stefanii Sempołowskiej, później na tajnej pensji Zuzanny Morawskiej. Brała udział w wykładach warszawskiego Latającego Uniwersytetu, na Uniwersytecie Jagiellońskim i na paryskiej Sorbonie. Wzrastała wśród artystów, literatów i intelektualistów regularnie goszczących u rodziców Zuzanny - Jadwigi i Aleksandra Krausharów. W 1906 r. wyszła za mąż za publicystę i krytyka teatralnego Władysława Rabskiego. Pracowała w bezpłatnych czytelniach Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności. Uczestniczyła w pracach warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Należała do Związku Literatów Polskich. Pisała opowiadania, nowele, sonety, utwory dla dzieci, artykuły. Podczas II wojny światowej więziona na Pawiaku. Po wyjściu stamtąd żyła w ukryciu. Po wojnie założyła i prowadziła w Warszawie prywatną wypożyczalnię książek. Z rodzinnego domu wyniosła bibliofilskie zamiłowania. Pierwszą pracę na temat bibliofilstwa O miłośnikach książek ogłosiła w 1913 r. w „Bibliotece Warszawskiej”. Później wielokrotnie pisała i opowiadała o bibliofilstwie. W 1923 r. współorganizowała wystawę książek pisarek polskich w Chicago. W ramach Towarzystwa Bibliofilów Polskich współzałożyła Towarzystwo Miłośników Ekslibrysów. Stworzyła własny duży księgozbiór, kolekcjonowała ekslibrisy. Kolekcja Zuzanny liczyła około 5000  obiektów - ok. 300 ekslibrisów artystów polskich z XVII-XIX w. i ok. 3700 z XX w., 1000 pieczątek bibliotecznych XIX-XX w., liczne teki ekslibrisowe i graficzne T. Cieślewskiego syna, W. Skoczylasa, J. Mehoffera, F. Siedleckiego, A. Półtawskiego, J. Pochwalskiego, K. Brandla, F. Jabłczyńskiego, J. Toma i S. Mrożewskiego. Posiadała kilka ekslibrisów własnych, wykonanych m.in. przez Edwarda Okunia, Tadeusza Cieślewskiego syna, A. Sperskiego. Swoją kolekcję budowała około trzydziestu lat, do 1944 roku. Ocalał jej znikomy fragment, w tym przekazany do Biblioteki Narodowej zbiór tomików wierszy. Olbrzymia część kolekcji spłonęła podczas wojny, głównie w powstaniu warszawskim. Zuzanna zmarła 23 października 1960 r. w Warszawie. Została pochowana na Powązkach.

Źródła:

R. Skręt, Zuzanna Aleksandra Rabska z Krausharów, [w:] Polski Słownik Biograficzny, tom XXIX, pod red. E. Rostworowskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986; T. Suma, Zuzanna Rabska, “Ekslibris polski”, http://ekslibrispolski.pl/?page_id=2413 (dostęp 05.05.2019); Z. Rabska, Moje życie z książką. Wspomnienia, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1959 (tom 1), 1964 (tom 2).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Zuzanna Rabska
Zuzanna Rabska. Fot. ze zbiorów Narodowego Instytutu Audiowizualnego.

 

Anna Katarzyna Radziwiłłowa z Sanguszków
Hirsz Leybowicz, Portret Anny Katarzyny z Sanguszków Radziwiłłowej, żony Karola I Stanisława Radziwiłła. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. Gr.Pol.10095/147 MNW.

Anna Katarzyna Radziwiłłowa z Sanguszków

Innowatorka, zarządczyni dóbr, mecenaska sztuki, kolekcjonerka, kanclerzyna wielka litewska. Urodziła się 23 września 1676 w Rakowie. Babka kolekcjonerki Teofili Konstancji Morawskiej z Radziwiłłów. Była przedsiębiorczą kobietą, inicjatorką nowatorskich przedsięwzięć w dziedzinie przemysłu i rolnictwie. Zakładała dobrze prosperujące manufaktury, w których produkowano kobierce i sukna, huty i szlifiernie szkła, zakłady szlifowania kamieni szlachetnych, warsztaty złotnicze, wytwórnie haftów i farfur. Po śmierci męża Karola Stanisława Radziwiłła osiadła w Białej i kompetentnie zarządzała wielkimi dobrami. Uporządkowała archiwa Radziwiłłów. Była mecenaską sztuki. Dbała o wyposażenie i ozdobny wystrój kościołów i klasztorów. Przebudowała rezydencje radziwiłłowskie w Białej, Warszawie i Gdańsku. Wzniosła ciekawe architektonicznie małe pałacyki letnie w Sławacinku i Rozkoszy. Stworzyła imponującą galerię malarstwa europejskiego. Kolekcjonowała kamienie szlachetne i półszlachetne oraz książki. Z Białej Podlaskiej do biblioteki w Nieświeżu sprowadziła księgozbiór stworzony przez jej teściów. Dbała o zbiory, kupowała książki, rozwijała nieświeską bibliotekę, która za sprawą Anny Katarzyny posiadała ekslibrisy w trzech formatach. Anna Katarzyna zmarła 23 października 1746 r. w Mirze. Została pochowana w rodzinnej kaplicy w Nieświeżu.

Źródła:

W. Karkucińska, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa (1676-1746). Działalność gospodarcza i mecenat, Wydawnictwo Semper, Warszawa 2000; K. Król, Kolekcjonerskie pasje Teofili Konstancji z Radziwiłłów Morawskiej (1738-1807), “Pasaż Wiedzy Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie” (Silva Rerum); W. Karkucińska, Anna Katarzyna Radziwiłłowa z Sanguszków  [w:]  Polski Słownik Biograficzny tom XXX, pod red. S. Kieniewicza, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987.

oprac. Bernadetta Czapska

Franciszka Urszula Radziwiłłowa z Wiśniowieckich

Dramatopisarka, jedna z pierwszych polskich pisarek, poetka, bibliofilka, kolekcjonerka. Urodziła się 13 lutego 1705 w Czartorysku. Matka kolekcjonerki Teofili Konstancji Morawskiej z Radziwiłłów. W rodzinnym domu odebrała staranne wykształcenie. Po ślubie z Michałem Kazimierzem Radziwiłłem osiadła w Nieświeżu. Sprawnie zawiadywała majątkiem podczas nieobecności męża i prowadziła w nim aktywne życie, mimo słabego zdrowia oraz licznych ciąż i poronień. Wznowiła pracę dawnej drukarni. Była animatorką nieświeskiego życia kulturalnego. Na zamku wystawiała teatralne spektakle, wybudowała tam salę teatralną. Tworzyła sztuki teatralne, tłumaczyła sztuki Moliera, pisała wiersze. Zajęła się rodową biblioteką męża. Powiększała księgozbiór. Zdecydowała o wybudowaniu specjalnego pawilonu, aby pomieścić około 9 tysięcy tomów. Do uporządkowania zbioru zatrudniła bibliotekarza z Wrocławia C.F. Machnickiego. Zbudowała własną kolekcję książek - ponad 2 tysiące tomów. Posiadały one ekslibris Franciszki Urszuli, był to drugi kobiecy ekslibris w Polsce. Nieświeską bibliotekę przejął syn Radziwiłłów Stanisław Karol. Po jego przystąpieniu do konfederacji barskiej Nieśwież złupiono, bibliotekę wywieziono do Rosji i rozparcelowano. Kolekcję Franciszki Urszuli również. Zmarła 23 maja 1753 r. w Nowogródku.

Źródła:

K. Wierzbicka-Michalska, Franciszka Urszula Radziwiłłowa z Wiśniowieckich, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. XXX, pod red. S. Kieniewicza; Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987; H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIXw.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2008; K. Król, Kolekcjonerskie pasje Teofili Konstancji z Radziwiłłów Morawskiej (1738-1807), “Pasaż Wiedzy Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie” (Silva Rerum).

oprac. Bernadetta Czapska



Franciszka Urszula Radziwiłłowa z Wiśniowieckich
Hirsz Leybowicz, Portret Franciszki Urszuli z Wiśniowieckich Radziwiłłowej, żony Michała V Kazimierza Radziwiłła, zw. Rybeńko. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. Gr.Pol.10095/156 MNW.

Helena Radziwiłłowa z Przeździeckich

Arystokratka, kolekcjonerka. Urodziła się 6 stycznia 1753. We wczesnym dzieciństwie osierocona przez matkę, wychowywała się u swojej wujenki hetmanowej Aleksandry Ogińskiej z Czartoryskich. Była błyskotliwa. Rozmiłowana w sztuce, tańcu, umuzykalniona, biegle władała językami obcymi (francuskim, włoskim, angielskim, niemieckim), ale niezbyt dobrze językiem polskim. Od wiosny 1778 r. tworzyła pod Nieborowem ogród Arkadię, rozwijając go przez dwie dekady, aż do swojej śmierci. Zgromadziła tam ówcześnie najznaczniejszą kolekcję sztuki antycznej - greckie oryginały, choć dość przypadkowo dobrane, rzeźby architektoniczne, wotywne, mitologiczne, dekoracyjne. Ponadto rzeźby antykizujące, kopie dzieł antycznych, średniowiecznych i renesansowych, a także "starożytności", z których utworzyła swoiste muzeum. Znalazły się w nim m.in. Głowa Niobe, Popiersie Rzymianki, grecko-rzymskie stele, sarkofagi i urny grobowe, obeliski, monumenty, ozdoby ogrodowe. Osobliwością kolekcji były kultowe rzeźby połowieckie z XII-XIII wieku. Po śmierci Heleny Arkadia popadła w ruinę. Na przestrzeni lat pojawiali się nabywcy, w tym prawnuk Michał Radziwiłł, ostatecznie w 1945 r. Arkadię przejęło Muzeum Narodowe w Warszawie. Helena kolekcjonowała także książki. Posiadała dwa własne księgozbiory, jeden w Arkadii, drugi w nieborowskim pałacu. Dominowały w nich dzieła obcojęzyczne z zakresu prawa, filozofii, sztuki ogrodniczej oraz literatura klasyczna, francuska i pamiętniki. Arkadyjski księgozbiór był ulokowany w ogrodowych pawilonach i liczył 195 dzieł. W 1831 r. arkadyjska kolekcja została włączona do biblioteki męża Michała Hieronima, a później przejęta  przez syna Radziwiłłów - generała Michała Gedeona. W Nieborowie księgozbiór liczył 685 dzieł w 1513 woluminach. Kolekcją nieborowską zajęła się żona Michała Gedeona - Aleksandra z domu Stecka. Ponadto w Nieborowie znajdowała się ceramiczna kolekcja Heleny dekoracyjnych wazonów miśnieńskich, z warszawskich manufaktur w Belwederze i na Bielinie oraz serwisy Wedwooda. Zmarła 1 kwietnia 1821 w Warszawie. Pochowana została w nieborowskim kościele.

Źródła:

A. Ryszkiewicz, Helena Radziwiłłowa z Przeździeckich, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. XXX, Radwan-Reguła Tadeusz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław [i in.] 1987; Arkadia Heleny Radziwiłłowej, portal „MW / Nieborów i Arkadia” http://www.nieborow.art.pl/ogrody/arkadia/ (dostęp 05.05.2019); H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIXw.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wydawnictwo  SBP, Warszawa 2008; A.Szkurłat, Kolekcjonerstwo ceramiki w Polsce, “Kronika Zamkowa” 2013, nr 1-2 (65-66).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Helena Radziwiłłowa z Przeździeckich <br />
Wincenty de Lesseur, Portret ks. Heleny Radziwiłłowej z hr. Przeździeckich. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. Min.568 MNW.

 

Janina Saffarini
Fot. Michał Witak.

Janina Saffarini

Bibliotekarka, orientalistka, kolekcjonerka. Urodziła się 2 maja 1956 roku w Świętochłowicach. Ukończyła orientalistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz informację naukową i studia bibliologiczne na Uniwersytecie Warszawskim. Była kierowniczką Biblioteki „Pod Skrzydłami” (Biblioteka Publiczna nr 75 na warszawskiej Ochocie). Prowadziła i rozwinęła Warszawską Galerię Ekslibrisu, gdzie zorganizowała ponad 140 wystaw. Była pomysłodawczynią i główną redaktorką czasopisma „Ex Bibliotheca”, poświęconego ekslibrisom, kolekcjonerstwu i twórczości ekslibristycznej. Autorka wielu artykułów, wstępów do katalogów, opracowań, spotkań, warsztatów dotyczących ekslibrisów. Za swoją działalność wielokrotnie odznaczana i wyróżniana. Gromadziła literaturę orientalną w języku arabskim i publikacje na temat cywilizacji muzułmańskiej. Od 1993 r. do końca życia kolekcjonowała ekslibrisy. W kolekcji znajdowało się ponad tysiąc obiektów, głównie o tematyce warszawskiej i orientalistycznej. Zbiory przechowywała w segregatorach oraz w kopertach opisanych nazwiskami autorów, z zachowaniem podziału na autorów polskich i zagranicznych. Ekslibrisy własne przechowywała w albumach. Wykonali je: Tadeusz Andrusiewicz, Jerzy Waygart, Adam Krwawicz, Ryszard Bandosz, Krzysztof Marek Bąk, Tadeusz Wacław Budynkiewicz, Kazimierz Zbigniew Łoński, Marta Kuklik, Ryszard Łomański, Jerzy Napieracz, Paweł Drozd, Zbigniew Osenkowski, Kazimierz Szwainowski, Ivan Razboršek, Karoly Andrusko, Sonja Brijs, Andrejs Maris Eizanrs, Wasilij Leonienko, Marina Maksutowa, David H. Morin Robles, Ovidiu Petca, Bogdan Pikulicki, Iwan Żeliostow, Andrij Kens, Edward Kreft, Zoltan Hervai, Mikoła Nejmesz, Vladimir Hadomsky, Vladimir Makuc, Osvaldo Jalil, Maurizio Schvarzman, Raul Cattelani, Anuar Utegen – Tana, Marzija Żaksygarina. Kolekcja znajduje się najprawdopodobniej w Warszawie u rodziny Janiny. Zmarła 28 lipca 2014 roku. Pochowana jest w Świętochłowicach.

Źródła:

Janina Saffarini, “Informator Ochoty i Włoch”, 23 sierpnia 2014, https://iochota.pl/artykul/janina-saffarini/6575 (dostęp 05.05.2019); T. Suma, Janina Saffarini, „Ekslibris polski”, http://ekslibrispolski.pl/?page_id=2438 (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

Teresa Sahakian (z domu Szmidt, II voto van Bastelaer)

Kolekcjonerka, filantropka, konserwatorka. Urodziła się 11 kwietnia 1915 w Warszawie. Ukończyła studia w Wyższej Szkole Nauk Politycznych. W 1938 r. wyszła za mąż za Georga Sahakiana - Ormianina, znawcę sztuki Wschodu. Podczas wojny mieszkała w Wiedniu. Tam uczęszczała na uniwersyteckie wykłady o sztuce, uczyła się konserwacji tkanin. Mimo że od 1939 roku przebywała na emigracji, pomagała polskim jeńcom podczas wojny, rodakom w kraju w czasie stanu wojennego, finansowała działalność Biblioteki Polskiej w Brukseli. Odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Zasługi RP oraz Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi. W 1948 roku, po kilkuletnich podróżach po Europie i Bliskim Wschodzie, Sahakianowie osiedlili się na stałe w Belgii. Kontynuowali tworzenie kolekcji wschodnich artefaktów. W Brukseli założyli i prowadzili antykwariat. Teresa pracowała także jako konserwatorka tkanin. Została uznana za ekspertkę przez Chambre des Antiquaires de Belgique i Chambre Belge des Experts en Ouvres d'Art. Po śmierci męża w 1963 sama rozbudowywała kolekcję. Kosztem wielu wyrzeczeń gromadziła dzieła sztuki, stworzyła znaczący zbiór europejskiej sztuki zdobniczej i imponującą kolekcję kobierców wschodnich. Zgodnie z jej wolą, sprowadzano kolekcję do Zamku Królewskiego w Warszawie - w 1989, 1992 i 2007 roku oraz jako legat w 2008 roku. Wcześniej, w połowie lat 70. podarowała Zamkowi Królewskiemu m.in. komplet francuskich XIX-wiecznych tapiserii, XVII-wieczne wilki i płytę kominkową. W 1993 r. w Zamku Królewskim w Warszawie utworzono Fundację Teresy Sahakian. Kolekcja Fundacji liczy 747 zinwentaryzowanych dzieł sztuki. Najliczniejszy jest zbiór 628 kobierców wschodnich i tkanin orientalnych od XVIII do XX w., w którym znajdują się: kobierce kaukaskie (ponad 400 obiektów), kobierce perskie, środkowoazjatyckie, tureckie, chińskie. Ponadto kolekcja zawiera wyroby tkackie wykonane technikami płaskimi (kilimy, zili, verni), hafty (m.in. suzani), niewielki zbiór tkanin europejskich (m.in. portiery i lambrekiny, pasy kontuszowe), a także 35 przedmiotów pozostających poza inwentarzem. Zamek sprawuje pieczę nad nienaruszalnością kolekcji, opieką merytoryczną i konserwatorską. Miejscem stałej ekspozycji zbioru jest pałac Pod Blachą. Kobierce prezentowane były także w zamkowej Piwnicy Renesansowej i na wystawach w wielu różnych polskich muzeach. Teresa w testamencie cały swój majątek przekazała Polsce. Zmarła 29 grudnia 2007 r. w swoim domu w Eprave w Belgii. Jest pochowana na warszawskich Powązkach.

Źródła:

K. Połujan, Teresa Sahakian (1915-2007), „Kronika Zamkowa” 2007, nr 1-2; K. Łubieńska, Fundacja Teresy Sahakian i jej zbiory, https://www.zamek-krolewski.pl/partnerzy/fundacja-teresy-sahakian-i-jej-zbiory (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Teresa Sahakian (z domu Szmidt, II voto van Bastelaer)
Fot. ze zbiorów Fundacji Teresy Sahakian.

Barbara Sanguszkowa z Duninów

Bibliofilka, poetka, tłumaczka, filantropka, kolekcjonerka. Urodziła się 4 lutego 1718 roku. Jako dziecko straciła matkę, niedługo później ojca. Wychowywała ją druga żona ojca - Helena z Potockich w atmosferze literackich zainteresowań. Edukowała się w klasztorze, głównie po francusku. W wieku 17 lat została wydana za mąż za dużo starszego Pawła Karola Sanguszkę. W roku 1750 owdowiała i zajęła się zarządzaniem odziedziczonymi olbrzymimi dobrami, a przede wszystkim wychowaniem i edukacją dzieci. Aktywnie działała w sferze politycznej kraju. W Szymanowie ufundowała parafię. Prowadziła rozległe życie towarzyskie. Zorganizowała salon literacki w Zasławiu, Lubartowie, Warszawie i Szymanowie. Tłumaczyła na polski treści religijne, obyczajowo-polityczne. Przełożyła podręczną książkę medyczną O chorobach prędkiego ratunku potrzebujących, napisaną na jej zamówienie przez lekarza Sanguszków – Franciszka Kurcjusza. W związku z małżeństwem córki Anny napisała w 1755 roku Naukę matki córce swojej idącej za mąż daną, wydając ją bezimiennie rok później. W Lubartowie stworzyła z mężem rodową bibliotekę. Powiększała księgozbiór, decydowała o nabyciu obiektów. W bibliotece znajdowały się dzieła z zakresu historii Polski i dziejów powszechnych, teologii, moralizatorskie, pedagogiczne, tłumaczenia Barbary, utwory literackie jej przyjaciół, współczesne powieści francuskie i niemieckie. Dwukrotnie sporządzano spis kolekcji - w roku 1737 i 1741. W Lubartowie przechowywano również niewielki księgozbiór Szymona Samuela Sanguszki, pradziadka Pawła Karola. Ponadto Barbara opiekowała się biblioteką w Sławucie na Wołyniu oraz dbała o rodzinne archiwum. Po jej śmierci zbiory odziedziczyła rodzina. Zmarła 2 października 1791 r. w Warszawie, po sześciotygodniowej ciężkiej chorobie. Ciało przewieziono w uroczystym kondukcie żałobnym do Lublina i 13 października pochowano w podziemiach kościoła Kapucynów. Serce Barbary złożono w kościele Kapucynów w Lubartowie.

Źródła:

H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIXw.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wyd. SBP, Warszawa 2008; Elżbieta Aleksandrowska, Barbara Urszula Sanguszkowa z Duninów, [w:]  Polski Słownik Biograficzny tom XXXIV, pod red. S. Kieniewicza, A. Gieysztora, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk , Wrocław-Warszawa-Kraków 1992-1993.

oprac. Bernadetta Czapska

Barbara Sanguszkowa z Duninów
Marceli Bacciarelli, Portret Barbary z Duninów Sanguszkowej (1718-1791). Ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Tarnowie, sygn. MT-A-M/300.

 

Klementyna Maria Teresa Sanguszkowa
Giuseppe Giacomo Battiga, Klementyna Maria Teresa Sanguszkowa. Ze zbiorów Narodowego Instytutu Audiowizualnego.

Klementyna Maria Teresa Sanguszkowa

Filantropka, kolekcjonerka. Urodziła się 30 września 1780 roku w Korcu. Przyjęła domową edukację od prywatnych nauczycieli. W wieku 18 lat wyszła za mąż za Eustachego Erazma Sanguszkę. Przez kilka lat przebywała w Berlinie i w Wiedniu. Po powrocie do kraju mieszkała w różnych miejscach. W swoich dobrach zajmowała się biednymi i chorymi ludźmi, prowadziła  działalność charytatywną. Mimo nacisków władz carskich Sanguszkowie nie zgodzili się na otwarcie szkoły rosyjskiej w Zasławiu. Klementyna walczyła o dobre imię męża oskarżonego o dezercję i o uwolnienie z syberyjskiego zesłania syna Romana. Po śmierci swojej córki Doroty wybudowała w Sławucie kościół pod wezwaniem św Doroty. Również w Sławucie stworzyła bibliotekę, rozbudowując odziedziczony po ojcu księgozbiór z Korca. Pracami historycznymi polskich autorów uzupełniła zbiór pism teologicznych i politycznych. Około 1850 r. biblioteka sławucka liczyła ponad 6 tys. tomów. W Gumniskach pod Tarnowem, majątku odziedziczonym przez męża, uporządkowała i powiększyła rodową bibliotekę. Kupowała dzieła głównie w języku francuskim z zakresu literatury pięknej, historii, geografii, nauk matematyczno-przyrodniczych. Kolekcja zawierała ponad 1900 woluminów. Około 500 woluminów było polskojęzyczną literaturą, wśród nich znajdowały się szczególnie cenne pierwodruki wydań utworów poetów romantycznych - m.in. A. Mickiewicza, J. Słowackiego, Z. Krasińskiego. Na polecenie Klementyny został sporządzony dokładny opis biblioteki. Opiekę nad nią powierzyła synowi Władysławowi Hieronimowi. Zmarła 2 marca 1852 roku. Została pochowana w rodzinnym grobie na Starym Cmentarzu w Tarnowie.

Źródła:

H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIXw.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2008; J. Długosz, Klementyna Maria Teresa Sanguszkowa [w:]  Polski Słownik Biograficzny tom XXXIV, pod red. S. Kieniewicza, A. Gieysztora, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków 1992-1993. 

oprac. Bernadetta Czapska

Konstancja Sanguszkowa z Zamoyskich

Filantropka, kustoszka pamięci, kolekcjonerka. Urodziła się w 1864 roku. Kształciła się w domu, mając guwernerów. Wychowana w katolickiej rodzinie, przez całe życie była bardzo religijną osobą - należała m.in. do sodalicji mariańskiej. Jej mężem był Eustachy Stanisław Sanguszko. Aktywna w inicjatywach charytatywnych, oświatowych, humanitarnych, patriotycznych. Angażowała się w ochronę zabytków i kościołów. Filantropijnie fundowała ochronki, wspomagała wiele instytucji i organizacji, w tym Polski Związek Niewiast Katolickich. Z organizacjami społecznymi miała kontakt również we Francji, gdzie przebywała z chorującym synem. Po śmierci męża stała się kustoszką rodowych zbiorów i kustoszką pamięci o rodzie Sanguszków. W Gumniskach powiększała bibliotekę. Do kolekcji kupowała literaturę w języku polskim, niemieckim i francuskim, dzieła religijne i dewocyjne. W podparyskim zakładzie rytowniczym zamówiła ekslibris dla bibliotek Sanguszków w Gumniskach, Sławucie i Podhorcach, wykonany w trzech identycznych wersjach heraldycznych. Dbała o rodzinne archiwum. W latach 30. XX wieku zorganizowała wielką inwentaryzację zbiorów bibliotecznych i archiwalnych. Część z nich opatrzona jest odręcznymi notatkami Konstancji, na których wpisała numery szaf, półek, książek. Rzeźbiarzowi Antoniemu Madeyskiemu, twórcy grobowców Sanguszków, zlecała konserwację obrazów z sanguszkowskiej kolekcji. Rodowe archiwa, księgozbiory, obiekty muzealne i zbiory sztuki udostępniała do celów naukowo-badawczych. Po wybuchu II wojny światowej pozostała w Gumniskach. Początkowo Niemcy przeznaczyli dla księżnej dwa pokoje w pałacu. W 1945 r. została z niego usunięta. Ostatni rok życia spędziła w sufraganii tarnowskiej, dokąd zabrała prywatne archiwum. Zmarła 13 maja 1946 roku. Została pochowana bez rozgłosu na Starym Cmentarzu w Tarnowie w rodowej kaplicy.   

Źródła:

M. Patatyn, Życie i działalność Konstancji z Zamoyskich Sanguszkowej (1864–1946), [w:] Życie prywatne Polaków w XIX w. „Portret kobiecy” Polki w realiach epoki. Tom 1, pod red. M. Korybut-Marciniak, M. Zbrzeźniak, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź-Olsztyn 2014; H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIXw.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2008.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Konstancja Sanguszkowa z Zamoyskich
Fot. Jan Mieczkowski. Ze zbiorów Muzeum Zamoyskich w Kozłówce.

Konstancja Sapieżyna z Radziwiłłów

Właścicielka biblioteki, kolekcjonerka, dama Orderu Krzyża Gwiaździstego. Urodziła się w 1697 roku. Jej mężem był Jan Fryderyk Sapieha, posiadający dużą bibliotekę. W mężowskim majątku Kodeń utworzyła własny księgozbiór. Obiekty oznaczyła ekslibrisem. Ekslibris Konstancji był pierwszym kobiecym znakiem własnościowym w języku polskim. Kolekcja składała się przede wszystkim z dzieł francuskich. Po śmierci Konstancji została włączona do biblioteki kodeńskiej. W 1802 roku spadkobiercy przekazali zbiory Towarzystwu Przyjaciół Nauk w Warszawie. Konstancja zmarła na puchlinę wodną 6 grudnia 1756 roku w Kamieńcu Litewskim. Została pochowana w grobach radziwiłłowskich w Nieświeżu.

Źródła:

H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIXw.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2008; Z. Zielińska, Jan Fryderyk Sapieha [w:] Polski Słownik Biograficzny tom XXXV, pod red. A. Gieysztora, Wydawnictwo Polskiej  Akademii Nauk., Warszawa-Kraków 1994.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Konstancja Sapieżyna z Radziwiłłów
Jan de Fulchi, Portret Konstancji Franciszki z Radziwiłłów Sapiehowej (1697-1756) . Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. MP 4434 MNW.

Krystyna Sienkiewicz

Aktorka, artystka plastyczka, miłośniczka zwierząt, kolekcjonerka. Urodziła się 14 lutego 1935 w Ostrowi Mazowieckiej. Ukończyła warszawską Akademię Sztuk Pięknych. Występowała w Studenckim Teatrze Satyryków, Kabarecie Starszych Panów, później w różnych teatrach, filmach, na estradzie. W serii wydawniczej Polskiego Radia Portrety muzyczne - Złota Kolekcja ukazała się w 2002 r. płyta Kiedyś byłam lalką z piosenkami wykonywanymi przez Krystynę. Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2003) i Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2007). Od 1984 r. pełniła funkcję społecznej prezeski Schroniska dla zwierząt w Milanówku. Za działalność na rzecz zwierząt otrzymała statuetkę „Kociary”. Krystyna kolekcjonowała lalki i wybierane intuicyjnie przeróżne przedmioty. O sobie mówiła: „Jestem „śmieciarą”. Trudnię się zbieractwem, szukam, składam, przywracam do życia”. Zbierała m.in. torebki, karafki, żabie i kocie figurki, buty - ceramiczne, kryształowe pantofelki, kafelki, makatki, anioły, przedmioty przedwojenne, w tym pocztówki. Stworzyła kolekcję lalek. „Moje lalki zginęły na wojnie, no to ja odrosłam i gałgankowe szmacianki różne zaczęłam zbierać”. Miała ich ponad trzysta. Były to lalki przedwojenne, powojenne, artystyczne. Kupowała je na warszawskim Kole, kramach, odpustach, dostawała w prezencie, również darowała innym. Kolekcja nie została skatalogowana, ale jest scalona i znajduje się pod opieką bliskich Krystyny. Artystka również sama tworzyła lalki - haftowane, z gałązek, kamieni. Swoje lalki-szmacianki nazywała „państwo Gałgankostwo”. Ponadto robiła makatki, malowała anioły, arlekiny, zwierzątka. W 1991 r. otworzyła w Warszawie jeden z pierwszych butików z rękodziełem, swoim i innych osób. Butik mieścił się w oryginalnej drewnianej chacie jednoizbowej z początku XX wieku, sprowadzonej ze wsi Zatory pod Pułtuskiem. Był to Sklep Niepotrzebnych Rzeczy Krystyny Sienkiewicz. Zmarła 12 lutego 2017 w Warszawie. Została pochowana na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.

Źródła:

K. Sienkiewicz, Cacko, Prószyński i S-ka, Warszawa 2013; G. Ćwiertniewicz, Krystyna Sienkiewicz. Różowe zjawisko, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2015; Wieś pod Gwiazdami: Krystyna Sienkiewicz, TVP Polska Telewizja, 2012, https://vod.pl/programy-tv/wies-pod-gwiazdami-krystyna-sienkiewicz/3fj0xdl (dostęp 05.05.2019); Informacje od pana Zbigniewa Doleckiego (Klub i restauracja “Pod podłogą z jadłem”, ul. Płatnicza 35/37 w Warszawie).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Krystyna Sienkiewicz
Fot. Paweł Matyka

 

Teresa (Hudesa) Silberstein z Cohnów
Konrad Krzyżanowski, Portret Teresy z Konów Silberstein. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. MP 43 MNW.

Teresa (Hudesa) Silberstein z Cohnów

Mecenaska, filantropka, kolekcjonerka. Urodziła się w 1842 roku w Kazimierzu. Wywodziła się z zamożnej warszawskiej rodziny kupieckiej. W 1865 r. wyszła za mąż za łódzkiego przemysłowca Markusa Silbersteina. Mający żydowskie korzenie Silbersteinowie asymilowali się, angażowali w społeczne i kulturalne życie Łodzi. Swoje dzieci wychowywali w duchu polskiego patriotyzmu. Teresa wraz z rodziną wspierała finansowo organizacje dobroczynne, religijne, działała charytatywnie. Z jej inicjatywy rodzina Silbersteinów stworzyła kolekcję dzieł sztuki. Były to dzieła o charakterze dekoracyjnym, przedstawiające pejzaże, sceny rodzajowe. Silbersteinowie kupowali obiekty w Łodzi i w Warszawie - w galeriach, antykwariatach, salonach artystycznych. Uczestniczyli w wystawach, byli członkami warszawskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. W swoich zbiorach posiadali prace m.in. Tadeusza Dowgirda, Pantaleona Szyndlera, Antoniego Piotrowskiego, Władysława Podkowińskiego, Stanisława Szykiera, Antoniego Kamieńskiego, Juliana Ceglińskiego, Tadeusza Popiela, Józefa Brandta, Józefa Chełmońskiego, Wilhelma, Kaulbacha, Carla Kronbergera, Eduardo Saporetti. Teresa zakupiła akwarelę Juliana Fałata, obraz Anny Bilińskiej-Bohdanowicz, Carla Brancaccia, portret kobiety Franciszka Żmurki. Do kolekcji nabywali obrazy również bezpośrednio od ich twórców. W rodzinnym majątku Lisowice organizowali malarskie plenery. Nad  artystami sprawowali mecenat. Finansowali plastyczne studia Samuela Hirszenberga, kupowali jego dzieła. Niektórzy artyści objęci mecenatem rewanżowali się pomocą w przedsięwzięciach organizowanych przez Silbersteinów. Swoją kolekcję prezentowali na wystawach obrazów z łódzkich zbiorów prywatnych. Teresa łączyła te ekspozycje z aukcjami charytatywnymi, włączając w nie przemysłowe łódzkie elity wszystkich narodowości. Rodzinna kolekcja zapoczątkowana przez Teresę przeobrażała się wraz z dziejami rodziny, która powiązała się z łódzkim rodem Poznańskich. Wnuczka Teresy i Markusa - Iza Poznańska de Landsberger przekazała jako legat obiekty z kolekcji Silbersteinów/Poznańskich Muzeum Polskiemu w Rapperswilu. Inne obiekty z kolekcji dzieł sztuki Silbersteinów znajdują się w zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi i Muzeum Narodowego w Warszawie. Teresa - podobnie jak każdy z członków rodziny - miała własny księgozbiór. Posiadane dzieła sztuki i literaturę judaistyczną przeznaczyła dla muzeum judaistycznego mającego powstać przy synagodze. Po zabójstwie syna Mieczysława w 1907 roku, Teresa całkowicie wycofała się z publicznego życia, przenosząc na stałe do Lisowic. Zmarła tam 10 lipca 1914 roku. Podczas pogrzebu latarnie i domy na ulicy Piotrkowskiej w Łodzi zostały pokryte kirem. Pochowana jest w rodzinnym grobowcu na Nowym Cmentarzu Żydowskim przy ulicy Brackiej w Łodzi.

Źródło:

D. Kacprzak, Silbersteinowie i ich kolekcja dzieł sztuki. Z badań nad kolekcjonerstwem żydowskiej burżuazji wielkoprzemysłowej w Łodzi końca XIX i pierwszych dziesięcioleci XX w., [w:] Adlojada. Szczecińskie pasaże, pod red. J. Brejdak, D. Kacprzak, B.M. Wolska, Szczecin 2012.

oprac. Bernadetta Czapska



Maria Skalicka

Regionalistka, bibliofilka, kolekcjonerka. Urodziła się 19 sierpnia 1923 roku w Ustroniu na Śląsku Cieszyńskim i tam się wychowała. We Wrocławiu ukończyła studia ekonomiczne. Na mocy nakazu pracy rozpoczęła pracę w przemyśle węglowym w Katowicach. Publikowała na łamach miesięcznika „Słowo i Myśl”. Stworzyła szczegółową kronikę „W kręgu bibliofilów śląskich” obejmującą lata 1968-1988. Należała do różnych stowarzyszeń. Za swoje zasługi otrzymała wiele odznaczeń, dyplomów i wyróżnień. „Małą ojczyzną” Marii był Śląsk Cieszyński. Społecznie prowadziła szeroką działalność popularnonaukową dotyczącą cieszyńskiego bibliofilstwa, prezentacji wybitnych postaci związanych z regionem, promocją muzyki i sztuk pięknych. Zgromadziła bogatą bibliotekę, a w niej cieszyniana, ekslibrisy, literaturę ekslibrisologiczną, starodruki, druki unikatowe oraz cenny zbiór rzadko spotykanych wydawnictw bibliofilskich. Kolekcjonowała medale, obrazy i grafiki autorstwa Pawła Stellera, Jana Wałacha, Franciszka Jaworskiego, Ludwika Konarzewskiego, Tadeusza Michała Siary, Zbigniewa Jóźwika i innych. W kolekcji artefaktów związanych z ziemią beskidzką były książki, stare pocztówki, elementy strojów regionalnych, przedmioty użytkowe. Maria była jedną z pierwszych członkiń Towarzystwa Miłośników Ustronia. W sierpniu 1993 r. aktem darowizny przekazała miastu Ustroń dom rodzinny, ogród i swoje zbiory na cele muzealne. Część kolekcji starodruków i druków bibliofilskich ofiarowała Książnicy Cieszyńskiej, jeden z cennych starodruków Muzeum Archidiecezjalnemu w Katowicach. W rodzinnym domu Marii w Ustroniu-Brzegach, przy ul. 3 Maja 68 mieści się Muzeum Zbiory Marii Skalickiej będące Oddziałem Muzeum Ustrońskiego. Zmarła 29 września 2002 roku w Katowicach. Została pochowana na katowickim cmentarzu przy ul. Francuskiej. W 2012 roku w 10. rocznicę śmierci biogram Marii Skalickiej został zamieszczony w trzecim tomie serii Cieszyński Szlak Kobiet.

Źródła:

Muzeum Zbiory Marii Skalickiej http://www.skalickamuzeum.pl/byla-maria-skalicka/ (dostęp 05.05.2019); Słownik pracowników książki polskiej. Suplement III, pod red. H. Tadeusiewicz, Wydawnictwo SBP,  Warszawa 2010.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Maria Skalicka
Ze zbiorów Muzeum Zbiory Marii Skalickiej.

Marianna Skórzewska z Ciecierskich

Właścicielka dóbr, erudytka, kolekcjonerka. Urodziła się 6 grudnia 1741 roku. Niewiele wiadomo o jej wychowaniu, niemniej na pewno władała językami. Jako czternastolatka wyszła za starszego o trzydzieści dwa lata generała Franciszka Skórzewskiego. W 1765 r. po raz pierwszy wyjechała do Berlina, gdzie znalazła się w najbliższym otoczeniu króla Fryderyka II. Wówczas zainteresowała się naukami ścisłymi i przyrodniczymi, samodzielnie pogłębiała swoją wiedzę, sukcesywnie tworzyła wartościowy księgozbiór. W ramach amatorskiej działalności, prowadzonej w warunkach domowych, Marianna najprawdopodobniej dokonywała również eksperymentów i obliczeń w zakresie fizyki, mechaniki i hydrotechniki. Nie są znane efekty tych prac. Do swojej kolekcji książek Marianna zebrała około 285 tytułów, w tym m.in. traktat Isaaca Newtona Principia Mathematica, w pierwszym tłumaczeniu markizy de Châtelet z 1759 roku oraz Éléments de la philosophie de Newton à Londres Woltera. Znajdowały się w niej dzieła wybitnych filozofów z przełomu XVII i XVIII wieku, XVIII-wieczne prace z zakresu fizyki i matematyki, teksty wykładów, poradniki przeznaczone dla amatorów i tablice matematyczne autorstwa renesansowych matematyków. Zakres tematyczny księgozbioru był szeroki: literatura piękna, matematyka, fizyka, astronomia, historia, filozofia, religia, słowniki, leksykony. W zdecydowanej większości były to pozycje w języku francuskim, polskojęzyczna była głównie literatura religijna. Po śmierci Marianny kolekcja została zinwentaryzowana i wyceniona na 95 talarów. Część zbioru przejął syn Fryderyk Skórzewski. Mimo że woluminy z bibliotek rodziny Skórzewskich można odnaleźć w Bibliotece Raczyńskich i w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu, nie ma tam lub nie można zlokalizować książek Marianny. Zmarła na gruźlicę w wieku 32 lat, 16 lub 18 listopada 1773 roku w Berlinie.

Źródło:

K. Kłudkiewicz, „Czarować chciała tylko powabem umysłu”. O formacji intelektualnej Marianny z Ciecierskich Skórzewskiej na podstawie inwentarza jej księgozbioru, “Biblioteka” 2017, nr 21 (30).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Marianna Skórzewska z Ciecierskich
Portret hr. Marianny Skórzewskiej. Autor nieznany.

Irena Stasiewicz-Jasiukowa

Historyczka nauki i kultury, profesorka, wykładowczyni, redaktorka, miłośniczka Kresów, kolekcjonerka, znawczyni pisankarstwa,  twórczyni muzeum. Urodziła się 11 lutego 1931 w Lidzie (dziś Białoruś). Pracowała w Polskiej Akademii Nauk, gdzie kierowała Zakładem Historii Nauk Społecznych i przewodniczyła Komitetowi Historii Nauki i Techniki. Wykładała na Uniwersytecie Warszawskim. Była redaktorką naczelną „Kwartalnika Historii Nauki i Techniki”. Działalność naukowa i codzienne życie korespondowały z kolekcjonerską aktywnością Ireny, która przy udziale męża Jerzego Jasiuka kolekcjonowała pisanki. Pierwszą pisanką była podarowana przez męża w 1968 r. pisanka opolska. Małżeństwo rozbudowywało zbiór, kupując obiekty w sklepach Cepelii, podczas Cepeliady, a także bezpośrednio od twórczyń i twórców pisanek lub otrzymując je od znajomych, przyjaciół i współpracowników. Pisanki były wykonane z wydmuszek jaj, rajskich kurek, drewna, kamienia, z tworzyw sztucznych np. papier-mache. Pochodziły z Europy, Chin, Brazylii, Indonezji, ale najważniejsze były autentyczne pisanki polskie z różnych regionów kraju. Również tematyka pisanek była zróżnicowana i zawierała: motywy kwiatowe, kogucie, zajęcze, anielskie, haft litewski, żałobną, czarno-białą pisankę z okresu stanu wojennego, wizerunki Matki Bożej, architekturę i fragmenty miast, oklejanki łowickie i kurpiowskie. Z inspiracji kolekcjonerki powstała grupa pisanek kresowych. Związane z działalnością naukową Ireny były tzw. “pisanki uczone” - na skorupce jajka pojawiała się podobizna bohatera jej książki lub naukowej rozprawy. Ilość takich pisanek powiększała się wraz z dorobkiem naukowym Ireny. Małżeństwo Jasiuków upubliczniało swoje zbiory na wystawach. Po 35 latach tworzenia kolekcji przekazali do ciechanowieckiego muzeum ponad 1000 pisanek. 4 kwietnia 2004 otwarto w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu stałą ekspozycję pod nazwą Muzeum Pisanki. Jasiukowie zastrzegli, że Muzeum musi się opierać wyłącznie na ich zbiorach. Zostali honorowymi kuratorami Muzeum, zaaranżowali w nim dwie sale. Irena w stworzonej przez siebie serii wydawniczej “Pisanki” corocznie przedstawiała wybrane grupy pisanek z Muzeum Pisanki. W muzealnej ekspozycji wyodrębniła swoje kresowe pochodzenie. „Postanowiłam m.in. odtworzyć swoją biografię za pośrednictwem pisanek i służy temu jedna cała gablota”. Zmarła 21 marca 2011 w Warszawie.  

Źródła:

J. Jasiuk, Kolekcjonerska pasja prof. dr hab. Ireny Stasiewicz-Jasiukowej, Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, Ciechanowiec 2013; A. Kołyszko, Tęcza kolorowych pisanek, http://pawet.net/zl/zl/1995_16/9.html (dostęp 05.05.2019) oraz Służyć ludziom, http://pawet.net/zl/zl/2004_2/3.html (dostęp 05.05.2019) “Ziemia Lidzka. Polskie pismo historyczno-krajoznawcze na Białorusi”.

oprac. Bernadetta Czapska



Irena Stasiewicz-Jasiukowa
Fot. Wojciech Bogucki (Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu).

Anna Strońska

Reporterka, publicystka, prozaiczka, autorka sztuk teatralnych, kolekcjonerka. Urodziła się 14 marca 1931 w Przemyślu. Absolwentka dziennikarstwa na Uniwersytecie Warszawskim. Pracowała w "Gazecie Krakowskiej" i "Polityce", współpracowała m.in. z paryską „Kulturą”. Autorka książek, zbiorów reportaży, opowiadań, szkiców, monodramów, małych form dramatycznych, scenariusza do filmu Jana Łomnickiego Jeszcze tylko ten las (1991) nominowanego na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni za scenariusz i w kategorii „najlepszy film”. Laureatka wielu nagród literackich i zwyciężczyni konkursów dramaturgicznych. Odznaczona m.in. Złotym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Dla koleżanek i kolegów - Zula. Zarówno w swojej twórczości, jak i aktywności kolekcjonerskiej skupiała się głównie na kwestiach wiejskich społeczności, ludziach z pogranicza kultur, szczególnie żydowskiej. Kolekcjonowała sztukę ludową, sztukę naiwną - malarstwo i rzeźbę, zegary, rzeczy z epoki cesarza Franciszka Józefa, stare pocztówki, kicz jarmarkowy, judaika. O Annie i jej kolekcjonerstwie judaików napisała Hanna Krall w Zdążyć przed Panem Bogiem: „Żydzi są na Umschlagplatzu, w tym mieszkaniu Strońskiej (...). Tłumy, dosłownie tłumy Żydów: na półkach, stolikach, nad tapczanem, wzdłuż ścian… Moja koleżanka Anna Strońska zbiera sztukę ludową, a ludowi artyści chętnie odtwarzają przedwojennych sąsiadów. Strońska przywozi swoich Żydów zewsząd, z całej Polski, z Przemyśla, gdzie jej sprzedają najtaniej i najładniejsze rzeczy (...), z Kielecczyzny, ale najcenniejsi są ci z Krakowa”. Kolekcja Anny uległa rozproszeniu; część została sprzedana, niewielka część znajduje się u córki, część trafiła do muzeów: POLIN Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie, Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie (tu zostały zakupione niezwykle cenne pod względem muzealnym prace klasyków polskiej sztuki naiwnej i art brut z lat 70. XX w., dewocjonalia, zabawki emausowe, artefakty z zakresu gospodarstwa domowego). Anna osobiście znała wiele artystów i artystek, miała dobrą relację z jedną z najwybitniejszych polskich malarek art brut Marią Wnęk. O tych osobach oraz o poszukiwaniach i odkrywaniu przedmiotów pisała w książkach Tyle szczęścia dla szewców i Palmy w kufrze. Zmarła 5 czerwca 2007 w Warszawie. Jest pochowana w katolickiej części Cmentarza Prawosławnego.

Źródła:

Informacje od Anny Stoszowskiej-Coates (córki) i Małgorzaty Jaszczołt (Państwowe Muzeum Etnograficzne  w Warszawie); Informacje od Hanny Krall (koleżanki Anny Strońskiej) i Mariusza Szczygła (Instytut Reportażu); H. Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem, Wydawnictwo a5, Kraków 2000; http://encyklopediateatru.pl/autorzy/1030/anna-stronska (dostęp 05.05.2019); http://www.filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=1114408 (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

Anna Strońska
Fot. z archiwum prywatnego Anny Stoszowskiej-Coates.

 

Janina Szczurska
Fot. ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Opocznie.

Janina Szczurska

Nauczycielka, bibliotekarka, kolekcjonerka. Urodziła się 31 grudnia 1909 r. w Sędziszowie w Małopolsce. Dzieciństwo i młodość spędziła na Litwie. Po zakończeniu II wojny światowej przeniosła się do Opoczna. Kolekcjonerstwo Janiny było swoistą kroniką tego miasta. Gromadziła artefakty związane z historią i teraźniejszością Opoczna. Zbierała teksty, plakietki, fotografie przedstawiające opoczyńskie zabytkowe budynki, pomniki, zakłady, uroczystości i wydarzenia. Kolekcja fotografii znajduje się w zbiorach Muzeum Regionalnego w Opocznie. Janina zmarła 14 września 1992 roku w Opocznie.

Źródła:

Zasłużeni dla muzeum, „TOP - Tygodnik Opoczyński”, 13 maja 2011, http://www.opoczno-top.pl/artykul.php?idart=5622 (dostęp 05.05.2019); Informacje przekazane przez Muzeum Regionalne w Opocznie.

oprac. Bernadetta Czapska

 

 

Bożenna Szulc-Golska
Źródło: Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa.

Bożenna Szulc-Golska

Bibliotekarka, tłumaczka, nauczycielka, kolekcjonerka. Urodziła się 18 maja 1885 w Pawłowie niedaleko Gniezna. Studiowała w Paryżu języki obce. Na Uniwersytecie Poznańskim doktoryzowała się z filozofii w zakresie filologii romańskiej. Uzyskała również tytuł docenta. Przez kilkanaście lat pracowała jako prywatna nauczycielka. W latach 1916-1917 pracowała w Deutsche Bücherei w Lipsku. Od 1916 do 1960 r. (z przerwami) była związana z Biblioteką Uniwersytecką w Poznaniu. Kierowała oddziałem katalogowania alfabetycznego i oddziałem zbiorów specjalnych. Autorka publikacji m.in. Wielkopolskie biblioteki prywatne, Bibliografia przekładów polskich z literatury francuskiej, artykułów i wzmianek w fachowej prasie. Odznaczona w 1919 roku Srebrnym Wawrzynem Akademickim PAL za zasługi na polu literatury oraz w 1957 roku Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Bożenna kolekcjonowała polskie ekslibrisy. Kolekcję tworzyła w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Posiadała także swój ekslibris, nie wiadomo czyjego autorstwa. Zmarła 26 marca 1966 roku w Poznaniu.

Źródła:

Słownik pracowników książki polskiej, pod red. I. Treichel, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1972; T. Suma, Bożena Szulc-Golska, „Ekslibris polski”, http://ekslibrispolski.pl/?page_id=2490 (dostęp: 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Teresa Szwedkowicz

Folklorystka, kolekcjonerka, nauczycielka. Urodziła się 29 maja 1932 roku w Białaczowie. Była nauczycielką wychowania plastycznego i technicznego w szkole podstawowej i Liceum Ogólnokształcącym w Opocznie. Z mężem Czesławem organizowała w salach tego liceum wystawy etnograficzne. W 1985 r. zajęła pierwsze miejsce w Ogólnopolskim Konkursie “Fotografia chłopów polskich” zorganizowanym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Za działalność kulturalno-oświatową odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Badała kulturę wsi opoczyńskiej, a od 20. roku życia zbierała elementy stroju ludowego. W kolekcji Teresy znajdowało się kilka tysięcy obiektów związanych z folklorem opoczyńskim: hafty (krzyżykowe, płaskie, dwu - i  wielobarwne) z koszul kobiecych i męskich, chusteczki, poszewki, ręczniki, koronki, próbki tkanin lnianych i wełnianych. Swoje zbiory naukowo skatalogowała. Stworzyła również kolekcję fotografii chłopów dokumentującą ważne wydarzenia rodzinne i społeczne z regionu opoczyńskiego. Kolekcja liczyła ponad 300 zdjęć, obejmowała okres półwiecza - do 1945 roku. Zbiory Teresy trafiły do kolekcji rodzinnej, do krajowych muzeów, znaczna część do Muzeum Regionalnego w Opocznie. Zmarła nagle 28 czerwca 2001 r. w Opocznie.

Źródła:

S. Stanik, Pan od muzyki, „Zeszyty Wiejskie” 2017, z. XXIII; In memoriam / LUD 2002 t.86; Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2002. http://cyfrowaetnografia.pl/Content/4698/Strony%20od%20LUD2002_t86-22_In%20memoriam.pdf (dostęp 05.05.2019); Zasłużeni dla muzeum, “TOP - Tygodnik Opoczyński”, 13 maja 2011. http://www.opoczno-top.pl/artykul,Zas%C5%82uzeni_dla_muzeum,5622.html (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Teresa Szwedkowicz
Fot. ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Opocznie.

 

Wisława Szymborska
Wisława Szymborska (Kraków 2000). Fot. Elżbieta Lempp.

Wisława Szymborska

Poetka, noblistka, kolekcjonerka. Urodziła się 2 lipca 1923 roku w Kórniku jako Maria Wisława Anna. Od 1929 r. mieszkała w Krakowie. Maturę zdała na tajnych kompletach. Studiowała filologię polską i socjologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Debiutowała w marcu 1945 wierszem Szukam słowa. Była kierowniczką działu poezji w krakowskim tygodniku „Życie Literackie”, skąd odeszła po ogłoszeniu stanu wojennego. Wydała 13 tomików wierszy. Wiersze przetłumaczono na ponad czterdzieści języków. Laureatka wielu nagród i odznaczeń, m.in. prestiżowej Nagrody Goethego (1991), literackiej nagrody Nobla (1996), w 2005 r. otrzymała Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, w 2011 r. Order Orła Białego - najwyższe odznaczenie państwowe. Była członkinią Cieszyńskiego Klubu Kolekcjonerów. Tworzyła pocztówki-kolaże. Z punktu widzenia starych pocztówek były to antypocztówki, które cechował sceptycyzm, absurdalny dowcip, cienka ironia, podwójne znaczenia i poetyckie aluzje - twierdziła kolekcjonerka Małgorzata Baranowska, którą z Szymborską łączyła filokartystyczna znajomość. Wisława kolekcjonowała kicz. Zbierała kurioza i stare pocztówki, głównie sprzed pierwszej wojny światowej. Pisała w "Przekroju": „Rasowy zbieracz tyleż zbiera, co odrzuca, ma swoje ulubione wątki, okresy, techniki. Jeżeli ktoś przedstawi się Państwu jako zbieracz starych pocztówek, powinniście go zapytać - jakich. Moja kolekcja starych pocztówek duża wcale nie jest, ale chyba zbieraczką nazwać się mogę. Spełniam wymienione wyżej warunki: zawsze coś tam zbierałam i nigdy w obranym zakresie nie łapałam wszystkiego co popadnie (...)”. Swoją pierwszą pocztówkę zaczerpnęła z korespondencji rodziców. Był to fotomontaż przedstawiający aeroplan bez pilota, lecący pośród różowoniebieskich obłoków i znajdujące się na jego płatach trzy dziwożony. „Uznałam, że ta pocztówka będzie moja. Potem zaczęłam do niej dokładać inne. Naturalnie każda była kiczem, ale kiczem z jakimś wybrykiem wyobraźni. (...) Zawsze miałam serce do kiczu”. Swoją kolekcję trzymała w komodzie. Pocztówki kupowała w antykwariatach i na targach staroci. O dawnych pocztówkach Wisława pisała, że „(...) były jakieś inne. Jakby w duchu spokrewnione jeszcze z rękodziełem… Jakby jeszcze ciepłe od ludzkiego dotyku…”. 1 lutego 2012 zmarła we śnie w swoim mieszkaniu w Krakowie. Została pochowana w rodzinnym grobowcu na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Źródło:

W. Szymborska, Zawsze miałam serce do kiczu…, „Przekrój” 1993, nr 15; M. Baranowska, Tak lekko było nic o tym nie wiedzieć… Szymborska i świat, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1996; J. Szczęsna (oprac.), Kalendarium, Fundacja Wisławy Szymborskiej. http://www.szymborska.org.pl/kalendarium.html (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Ewa Śliwińska

Graficzka, malarka, kolekcjonerka. Urodziła się w 1909 roku. Absolwentka warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, w 1951 r. uzyskała dyplom na Wydziale Architektury Wnętrz. Od 1962 r. związana zawodowo z Muzeum Narodowym w Warszawie. Członkini Societe Siewom sur Bois XYLON w Zurychu. Uprawiała malarstwo. W latach 1945-52 pracowała jako projektantka rozwiązań plastycznych i przestrzennych cmentarzy, miejsc straceń oraz przestrzeni muzealnych. Od 1958 r. zajmowała się wyłącznie grafiką użytkową i artystyczną - głównie linorytem i drzeworytem. Przez kilkanaście lat kolekcjonowała dzwonki, zbiór liczył 140 obiektów. Swoją kolekcję udokumentowała metryczkami i rysunkami. Trzon kolekcji stanowiły europejskie i pozaeuropejskie dzwonki bydlęce, przede wszystkim pasterskie - owcze, baranie, krowie, bawole. Znajdowały się w niej także tureckie i polskie dzwonki dla koni, w tym janczary do zaprzęgu zimowego. Kolekcja zawierała dzwonki dworskie, sakralne: kościelne, cerkiewne, świątynne buddyjskie i hinduskie oraz obrzędowe (afrykańskie). Wśród wielu drobnych dzwoneczków z różnych części świata były niewielkich rozmiarów dzwonki rybackie, sklepowe, galanteryjne, taneczne, dzwoneczki przywiązywane w Indiach raczkującym dzieciom, okolicznościowe dzwonki–ozdoby. Część dzwonków posiadała serce, część była bezsercowa, o płaszczu otwartym i zamkniętym. Dzwonki były odlewane z mosiądzu o pięknych reliefach, pokazujące kunszt pracy ludwisarza, ale również drewniane, ceramiczne i blaszane gospodarskie. Szklany dzwonek był jedyny w zbiorze. Życzeniem Ewy było, aby po jej śmierci dzwonki trafiły do Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Życzenie spełniła jej siostra - Hanna Danyszowa. Ewa zmarła w 1976 roku.

Źródła:

Informacje od Małgorzaty Jaszczołt (Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie); M. Jaszczołt, Res musealiae: Pasja kolekcjonerska. Kolekcja dzwonków Ewy Śliwińskiej, „Blog PME”, 10 marca 2015.  https://etnograficzne.wordpress.com/category/malgorzata-jaszczolt/ (dostęp 05.05.2019); A. Grochala, Historia zbioru drzeworytów ludowych MNW, “Wirtualne Muzeum Drzeworytów Ludowych” - Muzeum Etnograficzne w Krakowie. 

oprac. Bernadetta Czapska

Ewa Śliwińska
Fot. z archiwum Muzeum Okręgowego im. L. Wyczółkowskiego w Bydgoszczy.

 

Cecylia Śniegocka <br />
Fot. Lowdown, domena publiczna.

Cecylia Śniegocka

Nauczycielka, działaczka oświatowa i społeczna, organizatorka tajnego nauczania, kolekcjonerka. Urodziła się w 29 października 1862 roku w Warszawie. Edukowała się w domu i na tajnej pensji Florentyny Domaszewskiej-Włoszkowej. Działała w tajnym Kobiecym Kole Oświaty Ludowej, późniejszym Kole Kobiet Korony i Litwy. Kolportowała nielegalne wydawnictwa oświatowe i nielegalnie uczyła ubogie dzieci. Była współorganizatorką Towarzystwa Tajnego Nauczania (przekształconego w niepodległej Polsce w Wolną Wszechnicę Polską) nazywanego „bosym uniwersytetem” lub „bezpłatnikiem”. W ramach Towarzystwa stworzyła w Warszawie sieć konspiracyjnych szkół elementarnych funkcjonujących w robotniczych mieszkaniach. Dzięki tej inicjatywie uczyć się mogło ok. 20 tys. dzieci. Przez kilka lat była członkinią Ligi Narodowej. Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Krzyżem Niepodległości. Oprócz działalności oświatowej, Cecylia współorganizowała w 1899 r. w Zakopanem pierwszy trójzaborowy Zjazd Kobiet Polskich. Od roku 1907 należała do Towarzystwa Krajoznawczego w ramach którego organizowała  wystawy etnograficzne. Uczestniczyła w akcji gromadzenia zabytków kultury ludowej. Stworzyła własną kolekcję etnograficznych artefaktów z terenów Królestwa, Litwy i Białorusi. W 1920 r. podarowała 259 obiektów ze swojej kolekcji Muzeum Etnograficznemu w Krakowie. Były to głównie ludowe stroje polskie, ruskie i litewskie, ale także próbki tkanin, pająki ze słomy, dwie duże skrzynie. Z kolekcji Cecylii w Muzeum znajdują się także czapeczki dla niemowląt z różnych regionów Polski, kilkanaście wełnianych ręcznie tkanych pasów i ręczników z Białorusi i Suwalszczyzny, zbiór elementów kobiecych strojów ludowych z Suwalszczyzny: kaftany, gorsety, zapaski i spódnice samodziałowe, wełniane pończochy, drewniane i skórzane chodaki, chusty naramienne, chustki na głowę, czepki. W czasie I wojny światowej mieszkała we Lwowie, dlatego w muzealnej Księdze Darów wpisana jest jako kolekcjonerka ze Lwowa. Cecylia zawsze była związana z Warszawą. Tutaj zmarła 12 listopada 1934 roku. Pochowana jest na cmentarzu Powązkowskim.

Źródła:

C. W. Domański, Śniegocka z Więckowskich Cecylia [w:] Polski Słownik Biograficzny tom LI/I, pod red. A. Romanowskiego, Wyd. Polska Akademia Nauk, Polska Akademia Umiejętności, Warszawa-Kraków 2016; M. Dolińska, M. Grabski, Kolekcje białoruskie w Muzeum Etnografcznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie, Białorusini – Historia i Kultura Sesja Naukowa Szreniawa, 25-26 Czerwca 2010, Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie; Księga Darów Muzeum Etnograficznego w Krakowie 1911-1969, rok/pozycja: 20/8 - dzięki uprzejmości Jana Tomaszewskiego (MEK).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Waleria Tarnowska ze Stroynowskich

Malarka, kolekcjonerka, pamiętnikarka. Urodziła się 9 grudnia 1782 roku w Horochowie. Jej naukę prowadziła francuska emigrantka Madame Mulmer. Waleria uczyła się języków obcych, arytmetyki, kaligrafii, malarstwa, rysunku, historii. Na co dzień mówiła po francusku, wychowywała się w duchu francuskim, mimo to była polską patriotką. W 1800 r. wyszła za mąż za Jana Feliksa Tarnowskiego z Dzikowa, erudytę, bibliofila, kolekcjonera sztuki. Przez wiele lat prowadziła pamiętniki: Mon journal i Mes voyages (zadedykowany córce Rozalii). Podczas europejskich podróży tworzyła z mężem kolekcję sztuki, ale także własną kolekcję miniatur. Na początku XIX wieku Tarnowscy zaczęli budować swoje zbiory, tzw. zbiory dzikowskie. Udział w tym mieli ojciec Walerii - Walerian finansujący zakupy i jej wujek Hieronim, który przekazał 2500 dzieł książkowych i kilkadziesiąt obrazów. Najcenniejszą część zbioru dzikowskiego stanowiły obrazy zakupione głównie we Włoszech. Również z Włoch pochodziły rzeźby - dominowały rzeźby neoklasyczne i rysunki - wiele wywodziło się ze szkoły włoskiej od XVI do początku XIX wieku. W kolekcji znajdowały się także ryciny i drobne wykopaliska starożytne. Biblioteka zawierała wiele wartościowych woluminów. Zbiory dzikowskie były kilkakrotnie inwentaryzowane, jednak z czasem uległy rozproszeniu. W 1927 r. pożar strawił rysunki. Cenne dzieła sztuki zostały sprzedane przez spadkobierców lub zaginęły w niewyjaśnionych okolicznościach. W 1939 r. właściciele Dzikowa zdeponowali około 100 obrazów w Muzeum Narodowym w Krakowie. Kolekcja miniatur Walerii powstawała głównie w latach 1800-1803 i liczyła ponad 200 obiektów XVIII-wiecznych i współczesnych. Były to portrety rodziny Tarnowskich, polskich i obcych monarchów, wybitnych osobistości oraz odwzorowania malarstwa europejskiego. Obiekty nabywała bezpośrednio od twórców lub ich spadkobierców. Wiele z nich stworzył Wincenty de Lesseur, ale także sama Waleria, która połączyła pasję kolekcjonerską z talentem malarskim. Część dzikowskich miniatur trafiła w darze do dalszych krewnych Tarnowskich. Waleria zmarła 23 listopada 1849 w Dzikowie i tam została pochowana.

Źródła:

K. Grottowa, Zbiory sztuki Jana Feliksa i Walerii Tarnowskich w Dzikowie (1803-1849), Wydawnictwo Zakład imienia Ossolińskich, Wrocław 1957; K. Kłudkiewicz, Tożsamość kolekcjonerki sztuki. Polskie kolekcjonerki od połowy XVIII wieku do dziś, [w:] Tożsamość kobiet w Polsce. Interpretacje. t. I Od czasów najdawniejszych do XIX wieku, pod red. I. Maciejewskiej, Wyd. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2016.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Waleria Tarnowska ze Stroynowskich<br />
Domenico del Frate, Portrait of Waleria Tarnowska nee Stroynowska (1765-1821). Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, sygn. MNK XII-A-580.

 

Róża Tyszkiewiczowa z Branickich
Fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Róża Tyszkiewiczowa z Branickich

Bibliofilka, kolekcjonerka. Urodziła się 1 września 1881 roku w Paryżu. Po ślubie z Benedyktem Janem Tyszkiewiczem została współwłaścicielką majątku Czerwony Dwór k. Kowna. Tu z pasją i znawstwem powiększała z mężem rodową bibliotekę. Przed 1914 r. biblioteka w Czerwonym Dworze liczyła ponad 10 tysięcy tomów i była jedną z dwóch największych na Kowieńszczyźnie. Znajdowały się w niej rzadkie druki z XV-XVIII w., „białe kruki”, dzieła związane z Litwą, panegiryki polsko-łacińskie, wydawnictwa francuskie, częściowy księgozbiów Henryka Tatura z Mińska. Tyszkiewiczowie kupowali obiekty w antykwariatach krajowych i zagranicznych, mieli agenta dostarczającego książki - M. Federowskiego. Biblioteka posiadała ekslibris herbowy w dwóch odmianach, wykonany u paryskiego rytownika Agry. Zbiory w niej były wzorowo skatalogowane. Oprócz książek zawierały ryciny, grafiki, pamiątki historyczne, obrazy, rzeźby,brązy, meble stylowe oraz około 1500 sztuk dawnych ekslibrisów. W Czerwonym Dworze istniało także jedno z najbogatszych prywatnych archiwów na Litwie. Zbiory czerwonodworskiej biblioteki uległy rozproszeniu. W wyniku I wojny światowej część księgozbioru została przekazana do Biblioteki Uniwersyteckiej w Kownie, a archiwum do Centralnego Archiwum Państwowego. Po 1945 r. część zbiorów, odebrana z depozytu Biblioteki w Suchej, ostatecznie trafiła do Biblioteki Narodowej w Warszawie. Wiele innych obiektów znajduje się w różnych miejscach w Polsce. We własnej kolekcji Róża zgromadziła ekslibrisy od XVI w. do jej współczesnych. W 1913 r. w Antykwarni Warszawskiej zakupiła kolekcję ekslibrisów Kazimierza Reychmana, którą rozbudowywała. W 1939 r. kolekcja Róży liczyła około 6000 obiektów. Odziedziczył ją syn Benedykt Tyszkiewicz i podczas wojny sprzedał w całości Włodzimierzowi Egiersdorffowi. Róża zmarła w 1953 r. w Paryżu. Została pochowana na zamku w Montresor.

Źródła:

H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIXw.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wyd. SBP, Warszawa 2008; T. Suma, Róża z Branickich Tyszkiewiczowa, „Ekslibris polski”,  http://ekslibrispolski.pl/?page_id=2514 (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Katarzyna Witwicka

Tłumaczka, pisarka, kolekcjonerka. Urodziła się 1 listopada 1913 roku w Kijowie. Ze względu na przebytą w dzieciństwie ciężką chorobę, pobierała domową edukację, a egzaminy zdawała eksternistycznie. W latach 20. przeprowadziła się z rodziną do Konstancina, gdzie mieszkała w willi „Maryla”. Od początku lat 30. mieszkała w Warszawie. Tłumaczka literatury rosyjskiej i francuskiej. Autorka opowiadań i powieści, m.in. zawierających wątki autobiograficzne Opowiadań konstancińskich. Członkini Związku Literatów Polskich i Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Była miłośniczką Kresów. Pisała o nich w artykułach i publikacjach. Zbierała różne artefakty związane z tematyką kresową, w tym fotografie i pocztówki. Kolekcja fotografii z lat 1918-1939 przedstawiających panoramę kresowych miasteczek znajduje się w Ośrodku „Karta” w Warszawie. Trzy fotografie są zdigitalizowane i udostępnione. Katarzyna stworzyła kolekcję kresowych pocztówek. W kwartalniku „Filokartysta” pisała: „Pomysł zbierania kartek pocztowych przyszedł mi o godzinie pół do drugiej w nocy. (...) Od razu wiedziałam, że będą to widokówki polskich Kresów Wschodnich z lat międzywojennych”. Kolekcję prezentowała w Ośrodku „Karta” w 1995 r. i w bibliotece Mazowieckiego Centrum Kultury i Sztuki w Warszawie w 2003 roku. Wystawa w bibliotece zatytułowana Polesia czar była połączona z promocją książki Katarzyny Polesie. Kadry pamięci, którą wydała z własnych środków. W 2000 r. Muzeum Literatury w Warszawie zakupiło od Katarzyny 170 poleskich pocztówek. Tam znajdują się one do dziś. O swoim kolekcjonerstwie pisała: „Gdy więc natrafiam na jakąś ciekawostkę - bodaj legendę - dotyczącą któregoś z miast czy poszczególnych obiektów przedstawionych na posiadanych przeze mnie pocztówkach, to w możliwie najbardziej skondensowanym skrócie (ale z podaniem źródła), włączam ją do zbioru. (...) Kolekcjonuję widokówki w ten sposób, że „naklejam je” - ściślej: przymocowuję rożkami takimi, jakie używa się do fotografii, do kartki papieru wielkości kartki zeszytu. Z tyłu tej stroniczki piszę to wszystko, co jest na odwrocie widokówki, łącznie z treścią stempla pocztowego oraz opisem znaczka. Bardzo często podaję - z tych zapisanych kartek - całość tekstu lub tylko jego wyjątki. A już prawie zawsze piszę, do kogo pocztówka była adresowana. W ten sposób, moim zdaniem, utrwala się pamięć o jakichś ludziach, z którymi Bóg wie, co się stało (zwłaszcza, że najczęściej ta korespondencja wymieniana była między mieszkańcami Kresów) oraz w jakiś sposób oddaje się uznanie dla ważnych wówczas dla tych ludzi spraw”. W ostatnich latach życia Katarzyna mieszkała w Domu Pomocy Społecznej „Budowlani” na warszawskiej Woli. Zmarła 24 lutego 2003 r. w Warszawie. Pochowana jest na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Źródła:

K. Witwicka, Historia ilustrowana kartkami albo kartki uzupełniane historią, „Filokartysta. Kwartalnik poświęcony pocztówce” 1995, nr 1; K. Witwicka, Pamiątkowa pocztówka, „Filokartysta. Kwartalnik poświęcony pocztówce” 1997, nr 2(8); K. Witwicka, Polesie. Kadry pamięci, Wyd. Lubelskie Centrum Marketingu, Lublin 2003; „Mazowiecki Szlak Literacki”, http://www.terazmazowsze.eu/images/biogramy/Katarzyna%20Witwicka-%20BIOGRAM.pdf (dostęp 05.05.2019); Informacje z Archiwum Fotografii Fundacji Ośrodka KARTA; Informacje z Muzeum Literatury w Warszawie - dzięki uprzejmości Magdaleny Durko-Stępień; Informacje od Jacka Jackowskiego.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Katarzyna Witwicka
Fot. z książki K. Witwickiej "Polesie. Kadry pamięci", Wyd. Lubelskie Centrum Marketingu, Lublin 2003. Zdjęcie z archiwum Katarzyny Witwickiej.

Michalina Zaleska z Dziekońskich

Ziemianka, kolekcjonerka, rysowniczka amatorka. Urodziła się około 1830 roku. W młodości mieszkała w Korosteszowie, Żytomierzu i Warszawie. Od 1850 r. podróżowała. Najczęściej przebywała w Paryżu, blisko kręgu polskiej emigracji. Była w zażyłości z Cyprianem Kamilem Norwidem, który wspierał jej zainteresowania sztuką i literaturą. Michalina pośredniczyła w zamówieniach i zakupach prac artysty. Po jego śmierci opłaciła dla niego miejsce w polskim grobie w Montmorency. Od 1873 r. mieszkała w Grodnie, gdzie prowadziła salon kulturalny. Amatorsko rysowała, próbowała fotografować. Stworzyła kolekcję o której niewiele wiadomo, jednak na podstawie zachowanych obiektów można sądzić, że kolekcja miała charakter typowy dla epoki i dziś byłaby wartościowym źródłem historycznym. Znajdowały się w niej pamiątki po „ludziach listopadowych”, książki, ryciny,plansze graficzne, ilustracje np. Antoniego Zaleskiego do Grażyny Mickiewicza, fotografie, w tym fotografie znajomych. Michalina miała trzy fotografie Norwida, które zaginęły. Kolekcja zawierała rękopisy - norwidowskie listy i autografy, korespondencję od znajomych, list Fryderyka Chopina do Wojciecha Grzymały. List zakupiła Biblioteka Narodowa, w której znajdują się także 82 listy adresowane do Michaliny. Zbierała prace współczesnych jej artystów europejskich i polskich. Interesowała się sztuką religijną, posiadała 13 rysunków Norwida o takiej tematyce. Rysunki stanowiły dużą część jej kolekcji. Tworzyli je m.in. Józef Ignacy Kraszewski, George Sand, Teofil Kwiatkowski. W 1904 r. Zenon Przesmycki, propagator twórczości Norwida, odkrył „album z cyfrą M.D.”, zawierający m.in. 33 norwidowskie rysunki. Przesmycki opisał tylko prace poety. Album nie zachował się, jednak według spisu z 1939 r., wśród obiektów przygotowanych do ewakuacji znajdowały się także rysunki z tego albumu. Uwzględniono je również w trzech spisach sporządzonych w 1940 roku. Przypuszcza się, że „album z cyfrą M.D.” byłby jednym z najcenniejszych sztambuchowych zbiorów norwidianów. Obiekty z kolekcji znajdują się w Bibliotece Narodowej, Muzeum Fryderyka Chopina, Muzeum Narodowym w Warszawie. Michalina zmarła po 24 grudnia 1914 roku. Nieznana jest dokładna data jej śmierci.

Źródło:

A..Pietrzak, Przyczynek do historii niezachowanej kolekcji Michaliny z Dziekońskich Zaleskiej (katalog rysunków ze zbiorów Biblioteki Narodowej), „Rocznik Biblioteki Narodowej” Tom XLIII, 2012.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Michalina Zaleska z Dziekońskich
Ze zbiorów Biblioteki Narodowej, sygn. F.88333/W.

Gabriela Zapolska

Dramatopisarka, recenzentka, aktorka, kolekcjonerka. Urodziła się 30 marca 1857 w Kiwercach na Wołyniu jako Maria Gabriela Stefania Korwin-Piotrowska. Uczyła się we lwowskim zakładzie naukowo-wychowawczym sióstr sercanek i w Instytucie Wychowawczo-Naukowym Żeńskiem Walentyny Horoszkiewicz. Przez wiele lat pracowała jako aktorka. W 1907 r. otworzyła Teatr Gabrieli Zapolskiej. Na Wystawie Pracy Kobiety Polskiej w Pradze w 1912 r. otwarto stoisko poświęcone Gabrieli. W latach późniejszych nagradzano ją za twórczość pisarską i dramatopisarską. Bardzo mało odkrytą aktywnością Gabrieli jest aktywność kolekcjonerska. Posiadała obrazy, rzeźby, płaskorzeźby, rysunki, porcelanę. Tworzenie swojej kolekcji dzieł sztuki zapoczątkowała w 1893 r. w Bretanii, kiedy poznała Paula Ransona i Paula Sérusiera. Z tym drugim była związana prywatnie i najprawdopodobniej od niego otrzymała dużą część swojego zbioru. Dzieła zbierała również samodzielnie. Zgromadziła nowoczesną na przełomie XIX i XX wieku, nierozumianą w Polsce sztukę francuskich postimpresjonistów (jako pierwsza przedstawiła w Polsce teoretyczne założenia postimpresjonizmu). W jej kolekcji znajdowały się dzieła m.in. Vincenta van Gogha, Paula Gaugaina, Georgesa Seurata, Louisa Anquetina, Camille ́a Pissarro, Édouarda Vuillarda, Paula Sérusiera, Paula Ransona, Georgesa Ransona, Georgesa Lacombe ́a, jak również Józefa Pankiewicza, Olgi Boznańskiej. Głównymi obiektami były Bretońskie dziewczęta nad brzegiem morza Gaugaina, Les Alyscamps w Arles van Gogha, Akt kobiecy widziany od tyłu Seurata - sprzedała je w paryskiej Galerii Bernheim-Jeune w 1910 roku. Z końcem 1894 r. pisała w listach z Paryża, że jej mieszkanie zamienia się w muzeum. Wystawienniczą rolę spełniało też krakowskie mieszkanie Gabrieli, gdzie często przychodzili ludzie, aby obejrzeć zbiory. Wystawy kolekcji odbyły się w 1906 r. we Lwowie i na XIV Wystawie Towarzystwa Artystów Polskich Sztuka w Krakowie w 1910 r., ale nie zostały na nich wystawione wszystkie dzieła. Gabriela do katalogów obu wystaw napisała wstęp. Pojedyncze obrazy z kolekcji były eksponowane w cukierni “Dworek”, którą otworzyła ze znajomymi podczas wojny w poszukiwaniu źródła utrzymania. Po śmierci Gabrieli kolekcja trafiła do jej najbliższej rodziny i została wywieziona przez Konstancję Bielską do Warszawy. W wyniku perturbacji związanych z fałszerstwem testamentu Gabrieli i wydatkami pogrzebowo-cmentarnymi, kolekcja została rozsprzedana, a z czasem rozproszona. Niektóre obiekty znajdują się w muzeach. Gabriela zmarła 17 grudnia 1921 r. Pogrzeb odbył się 22 grudnia na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.

Źródła:

Informacje od Iwony Danielewicz (Muzeum Narodowe w Warszawie); I. Danielewicz, Kolekcja Gabrieli Zapolskiej [w:] Ars longa: prace dedykowane pamięci profesora Jana Białostockiego. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, listopad 1998, Arx Regia, Warszawa 1999; A. Zurli, Szkło i brylanty. Gabriela Zapolska w swojej epoce, Iskry, Warszawa 2016.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Gabriela Zapolska
Fot. ze zbiorów Biblioteki Narodowej.