Małgorzata Baranowska
Małgorzata Baranowska (Warszawa 1998). Fot. Elżbieta Lempp.

Małgorzata Baranowska

Poetka, pisarka, historyczka i krytyczka literatury, varsavianistka, kolekcjonerka. Urodziła się 15 marca 1945 roku w Krakowie. Studiowała polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Pracowała w Instytucie Badań Literackich PAN, doktoryzowała się i habilitowała. Współpracowała z wieloma pismami literackimi i z Polskim Radiem. Była nominowana do nagrody Nike - w 2000 roku za Prywatną historię poezji i w 2004 roku za album Posłaniec uczuć. Prywatna historia pocztówki. W 1994 roku wydała książkę To jest wasze życie. Być sobą w chorobie przewlekłej, którą napisała w związku ze swoją ciężką, nieuleczalną chorobą. W trakcie studiów, zarobkowo kreśląc mapki statystyczne dla prof. Konrada Rudnickiego w Obserwatorium Astronomicznym UW, uczestniczyła w odkryciu obłoku międzygalaktycznego nazwanego obłokiem Rudnickiego i Baranowskiej. Małgorzata kolekcjonowała pocztówki, głównie pocztówki ilustrowane. Jej zbiór liczył kilka tysięcy obiektów. Pierwsze pocztówki odziedziczyła po swojej babci, była to korespondencja od dziadka przebywającego na wojnie. Kolekcję powiększała o własne zakupy i dary innych osób, m.in. od nieznanych sobie nauczycielek. Swoją pierwszą serię pocztówkową zbierała dwadzieścia lat. Twierdziła, że zbiera ducha pocztówki, że w dawnych pocztówkach trzeba umieć odczytać treści ukryte. Za główną cechę pocztówki uważała bycie “posłańcem uczuć”. Pocztówkom i ich kolekcjonowaniu poświęciła teksty krytyczne i historyczne oraz album Posłaniec uczuć. Prywatna historia pocztówki. Mówiła: “Ja po prostu lubię opowiadać o pocztówkach”. Nie katalogowała swoich zbiorów. Ich klasyfikację robiła tylko na potrzeby konkretnych publikacji lub doraźnych okoliczności. Nieznane są losy kolekcji pocztówek Małgorzaty. Zmarła 22 stycznia 2012 roku w Warszawie. Została pochowana na Starych Powązkach w Warszawie.

Źródła:

J. Szwedowska, Świat w pocztówkach Małgorzaty Baranowskiej (cz. 2, 3, 4, 5) , Polskie Radio S.A., 2003; http://archiwum.nina.gov.pl/katalog?Filter.Query=%C5%9Bwiat+w+poczt%C3%B3wkach+ma%C5%82gorzaty+baranowskiej&Filter.ContentAccess=All (dostęp 05.05.2019); H. Floryńska-Lalewicz, Małgorzata Baranowska, “Culture.pl”,  luty 2004, aktualizacja 2012, https://culture.pl/pl/tworca/malgorzata-baranowska (dostęp 05.05.2019); M. Chromy, K. Słojkowska, Materiały Małgorzaty Baranowskiej, “Archiwum Instytutu Badań Literackich“ http://archiwum.ibl.waw.pl/materialy-malgorzaty-baranowskiej-1.02-20171.pdf (dostęp 05.05.2019); http://nike.org.pl/strona.php?p=6&aid=97&eid=9  (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska.

 

 

Alina Bondy-Glassowa
Alina Bondy-Glassowa, Autoportret. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. Rys.Pol.8895 MNW.

Alina Bondy-Glassowa

Malarka, kolekcjonerka. Urodziła się 8 stycznia 1865 w Starodubie. Studiowała w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie u Kazimierza Stabrowskiego, Konrada Krzyżanowskiego i Władysława Ślewińskiego, później w Paryżu u Maurice`a Denisa. Uprawiała malarstwo olejne i pastel. Malowała portrety, pejzaże, martwe natury. Miała wystawy w Warszawie i w Poznaniu. Z mężem Jakubem Glassem kolekcjonowała dzieła sztuki przełomu XIX/XX wieku - współczesnych mistrzów polskich i zaprzyjaźnionych artystów. W 1934 roku testamentarnie podarowała kolekcję Muzeum Narodowemu w Warszawie i Towarzystwu Zachęty Sztuk Pięknych. Po śmierci Aliny wykonawcą testamentu był Jakub, który przekazał do Muzeum Narodowego prace żony i ponad pięćdziesiąt obiektów z kolekcji. W darze znajdowały się dzieła m.in. Karola Falęckiego, Juliana Fałata, Wojciecha Gersona, Konrada Krzyżanowskiego, Józefa Pankiewicza, Jana Rembowskiego, Ferdynanda Ruszczyca, Kazimierza Stabrowskiego, Jana Stanisławskiego, Władysława Ślewińskiego, Wojciecha Weissa, Witolda Wojtkiewicza, Stanisława Wyspiańskiego. Alina zmarła 20 lutego 1935 w Warszawie. Pochowana została na warszawskich Starych Powązkach.

Źródła:

H. Bartnicka-Górska, Bondy-Glassowa Alina [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, tom 1: A-C, pod red. J. Maurin-Białostockiej, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1971. Wrocław i in. 1971; P. Adamczyk, Alina (Halina, Helena) Bondy-Glassowa [w:] Mistrzowie pastelu: od Marteau do Witkacego: kolekcja Muzeum Narodowego w Warszawie, pod red. A. Grochali, J. Sikorskiej, Wyd. Warszawa: Muzeum Narodowe, Warszawa 2015; Muzeum Narodowe w Warszawie/Cyfrowe, http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/results?action=AdvancedSearchAction&type=-3&search_attid1=14&search_value1=Glassowie+Alina+i+Jakub+-+kolekcja&skipSearch=false (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

Anna Branicka z Hołyńskich

Bibliofilka. Urodziła się w 1824 roku. Współorganizowała z mężem Aleksandrem Branickim  bibliotekę w Suchej koło Żywca. Znajdowały się w niej wartościowe księgozbiory, cenne rękopisy, rysunki, ryciny, medale, monety. Anna wniosła do niej dużą kolekcję muzykaliów, w tym „kompozycje pierwszorzędnych muzyków”. Po śmierci męża stała się nieformalną kustoszką bibliotecznych zbiorów. Dbała o konserwację obiektów. Rozbudowywała kolekcję, m.in. pertraktowała nabycie znakomitej kolekcji po Karolu Łaskim, zawierającej ok. 10 tys. dzieł z XVIII wieku. Zmarła 28 marca 1907 roku. Pochowana jest w Suchej.

Źródła:

Portal Muzeum Narodowego w Warszawie http://www.kolekcjonerzy.mnw.art.pl/sucha/historia.html (dostęp 05.05.2019); J. Szczerba, Udział biblioteki Branickich z Suchej w Powszechnej Wystawie Krajowej we Lwowie w roku 1894, Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis Folia 39 Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia IV, 2006  za: http://sbsp.up.krakow.pl/article/viewFile/956/pdf (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Anna Branicka z Hołyńskich<br />
Nekrolog Anny Branickiej z Hołyńskich. Fot. w domenie publicznej.

 

Cecylia Chrzanowska z Gilewiczów
Nekrolog, który ukazał się w "Kurjerze Warszawskim : wydanie wieczorne". R. 98, 19 grudnia 1918, nr 350 (za: Polona.pl).

Cecylia Chrzanowska z Gilewiczów

Podróżniczka, kolekcjonerka. Urodziła się w 1861 roku. Była córką Polaka i Gruzinki. Po przejściu w stan spoczynku męża generała Pawła Chrzanowskiego zamieszkali w Warszawie. Wcześniej, z racji wojskowej służby Pawła, często się przemieszczali. Odbyli także wielką wyprawę m.in. po Japonii, Ameryce Północnej, Anglii. Podczas tych podróży Cecylia stworzyła kolekcję łyżek z różnych części świata. Ponad 600 łyżek zebranych pod koniec XIX wieku wywodziło się z kultur i narodów pozaeuropejskich. Wykonane z drewna, kości zwierząt, żółwich skorup, muszli, tykwy, bambusa, metalu, porcelany były używane do różnych celów. Cenne pod względem etnograficznym były łyżki narodów syberyjskich oraz unikalny zbiór kilkunastu łyżek Ainu, niewielkiej grupy rdzennych mieszkańców Hokkaido. W 1917 roku Cecylia przekazała swoją kolekcję zawierającą ponad 900 łyżek Muzeum Etnograficznemu w Krakowie. Zmarła 18 grudnia 1918 roku. Pochowana jest w rodzinnym grobie na warszawskich Powązkach.

Źródła:

Informacje od Jana Tomaszewskiego (Muzeum Etnograficzne w Krakowie); E. Tenerowicz, The Spoons of Cecylia Chrzanowska, Wirtualne Muzea Małopolski. https://muzea.malopolska.pl/en/czy-wiesz-ze/-/a/10191/lyzki-cecylii-chrzanowskiej (dostęp: 05.05.2019) 

oprac. Bernadetta Czapska

 

Izabela Elżbieta Czartoryska z Flemmingów

Patriotka, mecenaska, kolekcjonerka, organizatorka życia kulturalnego i literackiego. Urodziła się 3 marca 1746 w Warszawie. Jej matka zmarła, gdy Izabela była malutka. Wychowywała się na dworze babki, nie otrzymując żadnego wykształcenia. Była jedyną dziedziczką fortuny swojego ojca Jerzego Flemminga. Już w 1761 r. wyszła za mąż za księcia Adama Czartoryskiego, dla którego ślub był intratnym kontraktem. Niewykształcona Izabela szybko przeobraziła się w energicznie działającą kobietę. Dużo podróżowała. Organizowała towarzyskie przyjęcia. Angażowała się w sprawy kraju. W Powązkach koło Warszawy, gdzie zorganizowała swoją swoją pierwszą rezydencję, zgromadziła nieduży księgozbiór. Po upadku powstania kościuszkowskiego został częściowo zniszczony, częściowo wywieziony do Rosji. W kolejnych latach zgromadziła cenny zbiór inkunabułów i rękopisów. Izabela Czartoryska uznawana jest za twórczynię pierwszego muzeum na ziemiach polskich. W latach 1798-1801 zbudowała w Puławach Świątynię Sybilli, u wejścia umieszczając napis „Przeszłość Przyszłości”. Znalazła się w niej m.in. “Szkatuła królewska” zawierająca przedmioty związane z historią Polski, pamiątki po monarchach, relikwie oraz krypta poświęcona kultowi księcia Józefa Poniatowskiego. W 1811 r., również w Puławach, otwarto Dom Gotycki. Znajdowały się w nim obrazy m.in. Leonarda da Vinci Dama z łasiczką i Portret młodzieńca Rafaela, starożytności, dzieła sztuki europejskiej i polonica. Planowo Świątynia Sybilli i Dom Gotycki miały stworzyć muzeum narodowe. Samodzielnie zaaranżowała tam przestrzeń wystawienniczą, zajmowała się zakupami eksponatów, skatalogowała je. Losy kolekcji są ściśle związane z losami polskiej historii. Uważa się, że obiekty miały walor pamiątek, a kolekcja charakter romantyczny, nie artystyczny lub naukowy. Po klęsce powstania listopadowego Izabela wraz z córkami pieszo opuściły Puławy i podążyły najpierw do Góry, później do Wysocka. Zabrały kilka szkatułek z najcenniejszymi pamiątkami. Syn Izabeli Adam Jerzy Czartoryski musiał wywieźć zbiory do paryskiego Hôtelu Lambert. Po śmierci Czartoryskiej kolekcja Muzeum była rozbudowywana i wciąż splątana z burzliwymi wydarzeniami w kraju. Podczas II wojny światowej Muzeum Czartoryskich straciło Portret młodzieńca Rafaela, „Szkatułę królewską”, złotnictwo starożytne i nowożytne. Po kilkukrotnych przeobrażeniach formalno-własnościowych, w 2016 r. kolekcję muzealną zakupiło państwo polskie. Izabela zmarła 17 czerwca 1835 w Wysocku.  

Źródła:

K. Kłudkiewicz, Tożsamość kolekcjonerki sztuki. Polskie kolekcjonerki od połowy XVIII wieku do dziś, [w:] Tożsamość kobiet w Polsce. Interpretacje. t. I Od czasów najdawniejszych do XIX wieku, pod red. I. Maciejewskiej, Wyd. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2016; I.  Gruchała, Książki z księgozbioru Korduli z Komorowskich Potockiej w bibliotece Heleny Dąbczańskiej, Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, Rok LXI (2016); Tomasz Mikocki, Sztuka Starożytna w mecenacie Izabeli Czartoryskiej [w:]  tenże, Najstarsze kolekcje starożytności w Polsce (lata 1750-1830), Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wyd. Polskiej Akademii Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1990; Helena Waniczkówna, (Izabela) Elżbieta Czartoryska z Flemmingów [w:] Polski Słownik Biograficzny tom IV, pod red. W. Konopczyńskiego, Wyd. Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1938.    

oprac. Bernadetta Czapska

 

 

Izabela Elżbieta Czartoryska z Flemmingów
Alexander Roslin, Portret Izabeli z Flemingów ks.Czartoryskiej (1746-1835), żony Adama Kazimierza. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, sygn. MNK XII-A-616.


Helena Dąbczańska

Bibliofilka, kolekcjonerka, twórczyni prywatnego muzeum. Urodziła się 3 stycznia 1863 roku we Lwowie i tam spędziła część życia. W 1920 r. przeprowadziła się do Krakowa i zamieszkała na Wawelu (mieszkanie wynajęły władze miasta). Powracała do Lwowa, gdzie zastała ją II wojna światowa. W 1946 r. osiadła w Krakowie. Swoje życie poświęciła pasji kolekcjonerskiej. Zbierała książki, obrazy, rysunki, ryciny, miniatury, porcelanę, huculiana, monety, tkaniny, meble, zegary, wachlarze. Księgozbiór Heleny liczył ponad 23 tysiące tomów. Wśród nich znajdowały się: polonika, książki francuskie, stare druki, inkunabuły, wydawnictwa ilustrowane, sztychy, jezuitica. Książki posiadały ekslibris lub pieczątkę. Zbiory obejmowały również dawne biblioteki rodowe. Częścią kolekcji była miśnieńska, berlińska i wiedeńska porcelana. Obiekty huculskie to m.in. części stroju, gorsety, hafty, pisanki, ale przede wszystkim związane ze sztuką cerkiewną Huculszczyzny: obrazy cerkiewne, obrazy na drzewie, lichtarze, krzyże. We Lwowie Helena zorganizowała dwie wystawy tkanin, strojów i rzemiosła biedermeieru, a w swojej willi utworzyła  prywatne muzeum, odwiedzane przez lwowskie elity i osoby spoza Lwowa. Wywodziła się z rodziny w której kultywowano wartości patriotyczne, dlatego starała się ocalić pamiątki kultury polskiej i przekazać je przyszłym pokoleniom. Swoje zbiory rozdysponowała pomiędzy osoby prywatne oraz Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Bibliotekę Muzeum Przemysłowego w Krakowie (na bazie której stworzono Bibliotekę Główną Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie), Muzeum Narodowe im. Jana III we Lwowie, Galerię Obrazów we Lwowie, Muzeum Wielkopolskie w Poznaniu, Muzeum Narodowe w Przemyślu, Muzeum Podolskie w Tarnopolu. We Lwowie Helena Dąbczańska mieszkała przy ulicy Cytadelnej 3, którą później nazwano jej imieniem. Zmarła 7 stycznia 1956 roku w Zakładzie Helclów w Krakowie. Pochowana została na koszt miasta na Cmentarzu Rakowickim w kwaterze zasłużonych.

Źródła:

I. Gruchała, Książki z księgozbiory Korduli z Komorowskich Potockiej w bibliotece Heleny Dąbczańskiej, “Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie” LXI (2016), PL ISSN 0079-3140; J. Szocki, Księgozbiory domowe w Galicji Wschodniej (1772-1918), Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2001; A.Szkurłat, Kolekcjonerstwo ceramiki w Polsce, “Kronika Zamkowa” 2013, nr 1-2.

oprac. Bernadetta Czapska

Helena Dąbczańska
Helena Dąbczańska. Fot. ze zbiorów Biblioteki Narodowej.

Maria Dembowska z Sobotkiewiczów

Etnografka, kolekcjonerka. Urodziła się w 23 lipca 1854 lub 1856 Horodnicy. Ze względu na swoje problemy zdrowotne, w 1886 roku przeprowadziła się z mężem Bronisławem z Warszawy do Zakopanego. Dembowscy działali społecznie, współtworzyli Muzeum Tatrzańskie, prowadzili aktywne życie towarzyskie, gromadząc wokół siebie zakopiańską elitę. Przyjaźnili się z kolekcjonerką Bronisławą Kondratowiczową. Przez lata 1886-1893 (do śmierci Bronisława) stworzyli znakomitą kolekcję etnograficzną Podhala. Zapoczątkowała ją Maria, otrzymując w prezencie łyżnik, którym się zafascynowała w góralskiej chałupie na Furmanowej. W kolekcji znajdowały się obrazy na szkle (niektóre potłuczone Maria sama składała), łyżniki, rzeźby ludowe, ceramika barwna, zdobiona (głównie pochodząca ze Słowacji), sprzęty pasterskie. Były pięknie zdobione snycerką drewniane przedmioty, stare meble: stołki, stoły, malowane skrzynie. Kolekcja zawierała także elementy stroju zamożniejszych góralek – jedwabne spódnice i gorsety, chusty czepcowe, rańtuchy. Większość obiektów zostało zakupionych w Zakopanem lub w okolicy. Czasami w ich odkrywaniu pomagały Dembowskim zaprzyjaźnione osoby. Wszystkie przedmioty Maria opatrywała metryczkami, na których wpisywała źródło pochodzenia, datę zakupu, ewentualnie autorstwo i datę wykonania. Wiele metryczek zachowało się do dziś. Maria i Bronisław chcieli, aby ich etnograficzne zbiory trafiły do muzeum i były eksponowane w góralskiej chałupie. Maria dążyła również, aby zgromadzone przez nich dzieła sztuki, przede wszystkim obrazy Witkiewicza, znalazły się w Muzeum Narodowym w Krakowie. W 1922 roku kolekcja licząca około 350-400 artefaktów etnograficznych została przekazana w darze Muzeum Tatrzańskiemu w Zakopanem. Przez pewien czas po śmierci Marii znajdowała się w „Chacie” Dembowskich, następnie przeniesiono ją do muzealnych magazynów. Po prawie 80 latach znaczna część kolekcji została wyeksponowana  w chałupie muzealnej na Rojach. Maria zmarła 24 lutego 1922 roku w Zakopanem i tutaj jest pochowana na Starym Cmentarzu na Pęksowym Brzyzku.

Źródła:

Informacje od Anny Kozak (Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego); J. Flach, Zaczęło się od łyżnika, portal 24tp.pl, http://www.tygodnikpodhalanski.pl/n/8776 (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

 

Maria Dembowska z Sobotkiewiczów
Maria Dembowska. Fot. ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego
im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.

 

Izabella Elżbieta Działyńska z Czartoryskich
Portret Izabelli z Czartoryskich Działyńskiej. Fot. wykonana w atelier Bousseton & Appert. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. DI 131086 MNW.

Izabella Elżbieta Działyńska z Czartoryskich

Kolekcjonerka, twórczyni muzeum gołuchowskiego. Urodziła się 14 grudnia 1830 roku w Warszawie, ale przez większość życia mieszkała w Paryżu. Dzieciństwo spędziła w domu rodziców w paryskim Hôtel Lambert. Kształciły ją guwernantki, uczyła się jazdy konnej, tańca, muzyki, a u paryskich artystów rysunku i malarstwa. W Paryżu prowadziła salon towarzyski, przewodniczyła Towarzystwu Dobroczynności Dam Polskich, sprawowała opiekę nad Instytutem Panien Polskich. Była wnuczką kolekcjonerki Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej, ale nieprzychylnie odnosiła się do zbiorów babci. Swoją pierwszą kolekcję zaczęła tworzyć jako niespełna dwudziestolatka. Z czasem posiadała kilka wyśmienitych kolekcji artystycznych. Na początku aktywności kolekcjonerskiej Izabella precyzyjnie nakreśliła wizję swoich zbiorów. Obiekty gromadziła metodycznie, starała się eliminować dublety, sporadycznie przyjmowała prezenty, chcąc uniknąć przypadkowości. W tworzeniu kolekcji pomagała Izabelli zaufana pośredniczka Marie Josephine Rousset zwana „Roussetką”, później Henri Hoffmann. Hrabina współpracowała także ze znawcami różnych dziedzin i kustoszami Luwru. Zbierała ceramikę antyczną, sztukę antyczną, wazy greckie, średniowieczne rzeźby i złotnictwo, fajanse, ceramikę, szkło weneckie, wyroby z kości słoniowej, rzemiosło artystyczne - głównie emalie, nowożytną grafikę, grafikę północną, ryciny, książki. W Paryżu Izabella wystawiała swoje zbiory podczas Wystawy Światowej w 1867 r. i l'Union des Beaux-arts w 1881 r. oraz udostępniała je francuskim badaczom. Upubliczniała je także w Gołuchowie, gdzie w latach 80. XIX wieku przebudowała zamek, przejęty od męża Jana hr. Działyńskiego w ramach rozliczeń finansowych. W czterech starannie zaaranżowanych salach rozmieściła swoje kolekcje. Zadbała o ich naukowe opracowanie, wzorując się na opracowaniach Musée Cluny i Luwru. W zdominowanym przez mężczyzn dziewiętnastowiecznym kolekcjonerstwie dzieł sztuki, kolekcjonerską aktywność Izabelli traktowano jako „dziwną”, a jej samej, ze względu na emocjonalną powściągliwość, przypisywano „brak żeńskości”. Uwagę zwracały operatywność hrabiny, jej kolekcjonerskie działania publiczne, umiejętność kolekcjonerskiego funkcjonowania wśród mężczyzn. Starając się uniknąć rozproszenia kolekcji, Izabella ze swojego majątku stworzyła Ordynację. Podczas II wojny światowej wiele obiektów wywiozła do Warszawy księżna Maria Ludwika Czartoryska. Kolekcja początkowo ukrywana, ostatecznie rozproszona - część zbioru wywieziono z kraju, część zrabowali niemieccy żołnierze podczas powstania warszawskiego, część pozostała w Muzeum Narodowym w Warszawie. Kolekcja gołuchowska hrabiny uległa parcelacji. Izabella zmarła 18 marca 1899 w Mentonie we Francji. Spoczęła w mauzoleum w Gołuchowie.

Źródła:

K. Kłudkiewicz, Pomiędzy sferą prywatną a działalnością publiczną - aktywność kolekcjonerska Izabelli z Czartoryskich hr. Działyńskiej w 2. połowie XIX wieku  [w:] Życie prywatne Polaków w XIX wieku. “Portret kobiecy” Polki w realiach epoki Tom II, pod red. J. Kity, M. Sikorskiej-Kowalskiej, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź-Olsztyn 2014; K. Kłudkiewicz, Wybór i konieczność. Kolekcje polskiej arystokracji w Wielkopolsce na przełomie XIX i XX wieku, Seria Historia Sztuki nr 41,  Wyd. Naukowe UAM, Poznań 2017; A. Woźniak-Wieczorek, Problematyka restytucji na przykładzie rozproszenia kolekcji gołuchowskiej, “Santander Art and Culture Law Review” 2015, nr 1.

oprac. Bernadetta Czapska

Alfonsyna Dzieduszycka z Miączyńskich

Opiekunka ubogich, kustoszka rodzinnych dóbr kultury, kolekcjonerka. Urodziła się 20 września 1836 roku. W 1853 r. wyszła za mąż za Włodzimierza Dzieduszyckiego, kolekcjonera, twórcę Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie, które założył w 1880, zabezpieczając je materialnie utworzoną w 1893 r. Ordynacją poturzycką. Alfonsyna działała społecznie - we Lwowie założyła „Tanią kuchnię” dla ubogich, fundowała szpitaliki dla ludności wiejskiej w swoich dobrach. Kolekcjonowała porcelanę korecką. Przyczyniła się do powstania działu teologicznego w bibliotece Włodzimierza. Powiększyła księgozbiór o obcojęzyczne dzieła  beletrystyczne. Po śmierci męża w 1899 r. przekazała testamentarnie dzieła przyrodnicze do Ordynacji poturzyckiej. We Lwowie przy ul. Kurkowej 15 stworzyła Muzeum (Galerię) Miączyńskich-Dzieduszyckich. Galeria zawierała zbiór ok. 450 obrazów europejskich (włoskich, flamandzkich, holenderskich, niemieckich, francuskich), głównie z kolekcji Ignacego Miączyńskiego i ok. 400 obrazów polskich z kolekcji Dzieduszyckiego, zbiór rycin, rysunków, rzeźby dekoracyjnej oraz numizmaty. Alfonsyna była kustoszką rodzinnych zbiorów. Zmarła 1 marca 1919 roku.

Źródła:

Projekt "Muzeum w polskiej kulturze pamięci do 1918 r.: wczesne instytucje muzealne wobec muzeologii cyfrowej" finansowany z grantu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki na lata 2016-2019, http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=1133 (dostęp 05.05.2019); H. Tadeusiewicz, Bibliofilskie zamiłowania Polek. Właścicielki bibliotek w dawnej Polsce (XIII-XIXw.) [w:] Książka, biblioteka, informacja w kręgu kultury i edukacji, pod red. E. B. Zybert i D. Grabowskiej, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2008; K. Karolczak, Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu, Związek Rodowy Dzieduszyckich herbu Sas, http://dzieduszyccy.pl/?page_id=355 (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Alfonsyna Dzieduszycka z Miączyńskich
Alfonsyna Dzieduszycka. Fot. ze zbiorów Muzeum w Jarosławiu Kamienica Orsettich.



Bronisława Giżycka z Jankiewiczów

Etnografka, badaczka, kolekcjonerka. Urodziła się około 1867 roku na Podolu. Po przenosinach do Zakopanego prowadziła etnograficzne badania terenowe na Podtatrzu. Interesowała się regionalnymi wierzeniami, obyczajami, folklorem. W archiwum Muzeum Tatrzańskiego zachowały się zeszyty i notatki z tych badań. Była  członkinią Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego i sekcji ludoznawczej Towarzystwa Tatrzańskiego. Zawiadując sekcją, podczas nieobecności przewodniczącego Bronisława Piłsudskiego, zakupiła dla Muzeum m.in. ciekawy zbiór pierścionków noszonych na Podhalu zarówno przez kobiety i mężczyzn. Bronisława kolekcjonowała sztukę ludową Podhala, także Orawy. Kolekcję tworzyła w latach 1902-1914. Znajdowały się w niej rzeźby, drewniane przedmioty, galanteria metalowa, ceramika, zdobione snycerką łyżniki. Najliczniejszy był zbiór obrazów malowanych na szkle. Zmuszona została do sprzedaży kolekcji, kiedy po I wojnie światowej znalazła się w dramatycznej sytuacji finansowej. Niemalże całą sprzedała w 1921 r. Muzeum Przemysłowemu w Krakowie. Po likwidacji tego Muzeum zbiór obrazów malowanych na szkle przejęło Muzeum Narodowe w Krakowie. O pozyskanie kolekcji zabiegało Muzeum Tatrzańskie, w którym była ona zdeponowana, jednak zarząd nie zgromadził w odpowiednim czasie potrzebnej kwoty na zakup. Ostatecznie do Muzeum Tatrzańskiego trafiło 81 obiektów, tylko 29 obrazów malowanych na szkle. Od Bronisławy takie obrazy nabywali również indywidualni kolekcjonerzy. Zmarła 16 sierpnia 1921 roku w Zakopanem. Pochowana jest na tamtejszym Nowym Cmentarzu.

Źródła:

Informacje od Anny Kozak z Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskiego; H. Błaszczyk-Żurowska, Muzealne zbiory etnograficzne w latach 1889-1920 i najstarsze kolekcje prywatne, które przeszły na własność Muzeum Tatrzańskiego oraz Prywatne kolekcje etnograficzne z lat 1880-1920 (obecnie w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego) [w:] Zbiory etnograficzne Muzeum Tatrzańskiego, pod red. H. Błaszczyk-Żurowskiej, Zakopane 1999.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Józefa Gostkowska z Zawadzkich

Bibliofilka, kolekcjonerka. Urodziła się w 1760 roku. Była wykształcona, znała łacinę, biegle władała francuskim. Mieszkała w Krakowie przy ulicy Brackiej, jej dom słynął z intelektualnej atmosfery. Wspierała uczącą się młodzież. Pomagała powstańcom listopadowym. Działała filantropijnie. Najprawdopodobniej podróżowała. Była bardzo oczytana. Kolekcjonowała współczesne sobie dzieła historyczne i literackie, głównie w języku francuskim. Zebrała rękopisy, dużo przewodników po europejskich stolicach. W 1832 roku swój księgozbiór zapisała Bibliotece Jagiellońskiej, która przejęła go w 1850 roku po śmierci Józefy. Zbiór był skatalogowany, obejmował 1329 dzieł w 2853 tomach. Przekazała również książki prawnicze i starodruki z biblioteki swojego męża Wincentego Gostkowskiego. Dla dziejów czytelnictwa w Polsce XVIII w. szczególną wartość posiadają zawarte w nich noty proweniencyjne i znaki własnościowe. Józefa zmarła 23 stycznia 1850 roku w Krakowie. Pochowana jest na cmentarzu Rakowickim.

Źródło:

A. Lewicka-Kamińska, Gostkowska Józefa z Zawadzkich [w:] Polski Słownik Biograficzny, Tom  VIII, pod red. K. Lepszego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław [i in.] 1960.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Janina Huppenthal

Bibliofilka, bibliotekarka, pedagożka, kolekcjonerka. Urodziła się 2 lutego 1928 roku w Proszowicach k. Krakowa. Dzieciństwo i młodość spędziła w Gdyni. Po maturze dostała się na stomatologię, ale nie przyjęto jej ze względu na brak punktów za pochodzenie. Ukończyła polonistykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Była wieloletnią wicedyrektorką Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Książnicy Miejskiej w Toruniu. Przez dwie dekady kierowała toruńska filią Centrum Kształcenia Ustawicznego Bibliotekarzy w Warszawie. Autorka kartotek katalogowych, spisów czasopism, bibliografii, wystaw i katalogów wystaw. Inicjatorka wielu uroczystości bibliofilskich. Działała w różnych bibliofilskich związkach i towarzystwach. Odznaczona i wyróżniona wieloma nagrodami - jako jedyna torunianka w 2004 roku otrzymała najbardziej prestiżowy dla bibliofilów Order Białego Kruka ze Słonecznikiem. W trakcie swojej aktywności kolekcjonerskiej zebrała ponad 500 programów sztuk teatralnych z lat 1945-2000 toruńskiego teatru im. Wilama Horzycy i jest to najbardziej spójny zbiór w kolekcji Janiny. Tworzyła ją intuicyjnie i przypadkowo, nie według konkretnego klucza. Zgromadziła też książki, grafiki, ekslibrisy, druki bibliofilskie, czasopisma, albumy prezentujące dzieła wielkich polskich malarzy i polską przyrodę, mapy, przewodniki, informatory. Większość obiektów dotyczyło bibliotekarstwa, opracowań historii książki, drukarstwa, bibliografii. Zbiór znajduje się u córki - Zofii Huppenthal. Najbardziej cennymi książkami dla Janiny były: Krótki rys bibliotekarstwa Włodzimierza Górskiego (Warszawa 1862), Autor, drukarz i nakładca Franciszka Jaworskiego  (Lwów 1928), Biblioteka Narodowa na drugim etapie działalności Józefa Grycza (Kraków 1932). Za najważniejszy obiekt w swoim zbiorze uważała drzeworyt Witolda Chomicza z 1961 roku, przedstawiający wnętrze oficyny drukarskiej. Drzeworyt był prezentem od Marii Gliwy. Posiadała własne ekslibrisy wykonane m.in. przez wieloletniego współpracownika Zygfryda Gardzielewskiego, Teresę Myszkowską, Annę Churską, Wojciecha Jakubowskiego i Zbigniewa Jóźwika. Zmarła w Toruniu 15 czerwca 2013 r. i została pochowana na toruńskim cmentarzu  św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego.

Źródła:

Informacje od Zofii Huppenthal (córki) i Katarzyny Tomkowiak (Książnica Kopernikańska w Toruniu); K. Tomkowiak, 15 czerwca minie piąta rocznica śmierci Janiny Huppenthal (1928–2013)”, “Informatorium”, 13 czerwca 2018, http://informatorium.ksiaznica.torun.pl/tag/janina-huppenthal/ (dostęp 05.05.2019); Portal “Towarzystwo Bibliofilów im. J. Lelewela w Toruniu” http://www.bibliofile.torun.pl/joomla/index.php?option=com_content&view=article&id=30:janina-huppenthal-1994-2013&catid=4:sylwetki-prezesow&Itemid=6 (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

 

Janina Huppenthal<br />
Janina Huppenthal. Fot. z prywatnego archiwum Zofii Huppenthal.

 

Anna Paulina Jabłonowska z Sapiehów
Obraz ze zbiorów Domu Kultury im. Księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w Kocku.
Autor: Edward Jarmosiewicz. Fot. Marta Nowakowska-Kozak.

Anna Paulina Jabłonowska z Sapiehów

Księżna, wojewodzina bracławska, administratorka dóbr książęcych, autorka prac z zakresu ekonomii, fundatorka, kolekcjonerka, twórczyni gabinetu historii naturalnej. Urodziła się 22 czerwca 1728 w Wołpie. Wychowywała się w domu swojego ojczyma księcia Józefa Aleksandra Jabłonowskiego, gdzie odebrała wszechstronne wykształcenie. W 1750 r. wyszła za mąż za Jana Kajetana Jabłonowskiego, w 1764 roku owdowiała. Przez wiele lat podróżowała po Europie. Aktywnie działała w wielu dziedzinach życia, mimo borykania się z odziedziczonymi długami. Związana z Siemiatyczami i Kockiem, gdzie wprowadziła różnorodne reformy. Interesowała się przyrodoznawstwem, etnografią, literaturą, muzyką, filozofią, znała języki obce. Stworzyła wyjątkowy gabinet historii naturalnej ulokowany w pięciu wielkich salach w siemiatyckim pałacu. W kolekcji księżnej Jabłonowskiej znajdowały się naturalia: muszle, skamieliny, okazy związane z Wezuwiuszem, kruszce w naturalnych i sztucznych kształtach, płody ziemi, rośliny egzotyczne, zakonserwowane owady, gady, wypchane ptaki i czworonogi. Jej częścią była także biblioteka, zbiory numizmatów i sztuka piękna m.in. sztuka antyczna. W 1788 r. Anna postanowiła podarować swoją kolekcję narodowi polskiemu. Dar nie został przyjęty, natomiast spadkobiercy sprzedali go carowi Aleksandrowi I jako rozliczenie rodzinnych długów. Aleksander I przeznaczył kolekcję do Muzeum Uniwersytetu Moskiewskiego. W kraju nie zachowały się dokumenty sprzedaży lub zasobu zbiorów. W Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu prof. Iwona Arabas odnalazła dokumenty dotyczące zakupu kolekcji, m.in. wykaz hrabiego Sołtyka z 1801 r.,spisy z natury sporządzone przez W.M. Sewergina (część mineralogiczna) i A.F. Sewastionowa (część zoologiczna i botaniczna). Wiele wskazuje, że zbiory Anny znajdowały się na Uniwersytecie Moskiewskim i w Bibliotece Buturlina i spłonęły w 1812 r. podczas napoleońskiej okupacji Moskwy. Pojedyncze obiekty najprawdopodobniej znajdują się w rosyjskich muzeach. Kolekcja księżnej Anny Jabłonowskiej była uważana za cenniejszą niż kolekcja paryskiego Królewskiego Ogrodu Roślin Leczniczych, na bazie którego powołano w 1793 roku Musée National d`Historie Naturelle. Pod koniec życia, po wymuszonym opuszczeniu Kocka, księżna żyła w osamotnieniu. Zmarła 7 lutego 1800 w Ostrogu i tam została pochowana. Podczas inwazji bolszewickiej ciało Anny Jabłonowskiej zostało sprofanowane.

Źródła:

I. Arabas, Petersburskie ślady kolekcji Anny ks. Jabłonowskiej z Siemiatycz, [w:] Anna ks. Jabłonowska i ks. Krzysztof Kluk – ludzie którzy wyprzedzili swoją epokę, Ciechanowiec 2011 r. ( To są materiały z sesji naukowej); H. Mierzwiński, Księżna Anna Paulina z Sapiehów Jabłonowska (1728-1800), “Szkice Podlaskie” 1999, tom 7.  

oprac. Bernadetta Czapska

 

Maria Jeżewska

Tłumaczka, kolekcjonerka, miłośniczka zwierząt. Urodziła się 5 lutego 1957 roku w Warszawie. W rodzinnym domu Marii kultywowano wartości patriotyczne, rodzice byli warszawskimi powstańcami. Ukończyła iberystykę na Uniwersytecie Warszawskim. Była tłumaczką symultaniczną języka angielskiego i hiszpańskiego. Tłumaczyła też teksty użytkowe i książki. Fascynowała ją chłopomania, kultura wsi. Pasję tę przejęła po matce. Właśnie prezent dla mamy - rzeźba Ryszarda Sęka Chrystus Frasobliwy zakupiona przez Marię w Cepelii - zapoczątkował jej kolekcję sztuki ludowej. Maria tworzyła swoją kolekcję przez kilkadziesiąt lat - malarstwo, malarstwo na szkle, rzeźby, tkaniny, ubiory, elementy stroju ludowego, ozdoby, dawne narzędzia i tradycyjne przedmioty codziennego wiejskiego użytku. Obiekty kupowała na jarmarkach, pokazach, targach staroci, bezpośrednio od artystek i artystów. Miała imponująca wiedzę i wielką intuicję w wyborze prac. Kolekcję przechowywała w swoim warszawskim mieszkaniu (tu głównie cymelia) i w Czarnowcu, gdzie kupiła zrujnowane drewniane domostwo, które po starannym odnowieniu również stało się elementem kolekcji. Czarnowiecki dom i zabudowania gospodarcze wraz z meblami, naczyniami, narzędziami i tkaninami stanowiły żywy eksponat kultury materialnej wsi mazowieckiej. Maria zebrała także sporą bibliotekę książek poświęconych sztuce ludowej. Elementy starych ubrań lub tkanin adaptowała do własnych potrzeb, eksponowała na sobie w swoim bardzo kolorowym i ekspresyjnym stylu. Planowała organizowanie warsztatów ludowych, dzięki którym mogłaby gromadzić rękodzieło. W Czarnowcu miała dużo zwierząt, była ich wielką miłośniczką. Po śmierci Marii zwierzętami zaopiekowały się przyjaciółki i znajomi. Obiekty sztuki ludowej, rzemiosła, tkanin i folkloru przyjaciółki przekazały w darze Muzeum Etnograficznemu w Warszawie. Część kolekcji, meble, naczynia, sanie, narzędzia rolnicze pozostały w Czarnowcu. Maria zmarła nagle 5 lutego 2013 roku w Warszawie w wyniku niezdiagnozowanej choroby. Pochowana jest w rodzinnym grobie na Powązkach Wojskowych.

Źródła:

Informacje od Doroty Burskiej (przyjaciółki Marii Jeżewskiej); Informacje od Małgorzaty Jaszczołt (Muzeum Etnograficzne w Warszawie); G. Bieganik, Takich domów już nie ma, “Weranda Country” 2008, nr 2. https://www.werandacountry.pl/domy/domy-w-polsce/13872-takich-domow-juz-nie-ma  (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Maria Jeżewska
Fot. Grzegorz Przybyszewski. Zdjęcie z prywatnego archiwum Doroty Burskiej.

 

Natalia Anna Kicka z Bispingów
Natalia Kicka. Fot. z domeny publicznej.

Natalia Anna Kicka z Bispingów

Patriotka, kolekcjonerka, autorka prac archeologicznych,malarka. Urodziła się w 1801 w Wilnie (nie jest znana dokładna data narodzin). W rodzinnym majątku Hołowczyce otrzymała staranne wykształcenie. W 1815 r. wyjechała do Warszawy. Mieszkała u swojej babki Józefy z Szydłowskich Kickiej, kontynuowała naukę i poznawała tamtejsze środowisko artystyczno-literackie. Często też wyjeżdżała do Wilna. Z domu wyniosła tradycje patriotyczne. Czas powstania listopadowego mocno odcisnął się na jej życiu rodzinnym. W powstaniu tym straciła świeżo poślubionego męża, generała Ludwika Kickiego, a kilka miesięcy później urodziła ich córkę (zmarła w wieku 20 lat). Po wybuchu powstania styczniowego Natalia schroniła się w Dreźnie przed aresztowaniem. Opiekowała się powstańcami. Miała łączność z Hôtelem Lambert w Paryżu. Po powrocie do Warszawy prowadziła działalność charytatywną i kulturalną. Rysowała, malowała. Zaczęła tworzyć kolekcję  pamiątek narodowych, monet, medali, dzieł sztuki, autografów, pamiątek historycznych tj. starożytności i zabytków archeologicznych. Zgromadziła bogatą bibliotekę. Zbierała fajanse belwederskie, włoskie i francuskie. Niektóre obiekty udostępniła na Wystawie Dzieł Sztuki Stosowanej do Przemysłu w 1881 r. w pałacu Brühlowskim. Rozwijała swoje zainteresowania numizmatyczne. Należała do nieformalnego Warszawskiego Towarzystwa Numizmatycznego. W „Przeglądzie Bibliograficzno-Archeologicznym” zamieściła artykuł o numizmatyce wschodniej, wcześniej współpracowała z „Wiadomościami Archeologicznymi”. W budowaniu kolekcji numizmatycznej inspirowali i pomagali Natalii Karol Beyer, Kazimierz Stronczyński (od niego kupiła jedną z najlepszych w owym czasie kolekcję średniowiecznych, piastowskich monet), Konstanty Miler, Antoni Ryszard z Krakowa (wł. Stanisław Żaczyński), Emeryk Hutten-Czapski, Walery Kostrzębski. Temu ostatniemu powierzyła około 1868 r. skatalogowanie swojego zbioru. Nieznane są losy niniejszego katalogu, w ślad za tym trudno ustalić kompletną zawartość kolekcji. Po śmierci Natalii kolekcja została rozproszona. Natalia zmarła 4 kwietnia 1888 roku w Warszawie.

Źródła:

K. Filipow, Natalia Kicka (18018-18880 - patriotka i kolekcjonerka pamiątek narodowych, Збірник наукових статей. Випуск33. УДК 7.074:929Кіска, za:  www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?...  (dostęp 05.05.2019); A. Szkurłat, Kolekcjonerstwo ceramiki w Polsce, „Kronika Zamkowa” 2013, nr 1-2, s. 65-66; Katalog wystawy dzieł sztuki stosowanej do przemysłu urządzonej staraniem Komitetu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie w pałacu Brühlowskim, otwartej d. 14 czerwca 1881 r.; http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=35732&from=publication (dostęp 05.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

 

 

Bronisława Kondratowiczowa z Łapczyńskich
Fot. ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego im. Dra T. Chałubińskiego w Zakopanem.
Sygn. AF_3154_II_027.

Bronisława Kondratowiczowa z Łapczyńskich

Fotografka, kolekcjonerka, działaczka patriotyczna. Urodziła się w 1854 roku w Płocku. Ojciec był powstańcem listopadowym, Bronisława ze swojego dzieciństwa pamiętała powstanie styczniowe. Jako dorosła osoba angażowała się w akcje niepodległościowe ruchu wszechpolskiego. Wyszła za mąż za inżyniera górnictwa Hieronima Kondratowicza. W 1894 r. pierwszy raz przyjechała do Zakopanego i odtąd przyjeżdżała regularnie. Od 1923 r., od śmierci Hieronima, osiadła tu. Wraz ze Stanisławem Witkiewiczem zaprojektowała w zakopiańskim stylu i wybudowała w latach 1905-1906 swój dom tzw. „Chałupę pod wykrotem”. Odkrywała podtatrzański folklor, świetnie posługiwała się gwarą podhalańską, była znakomitą badaczką terenową Podtatrza. Przyjaźniła się ze Stanisławem Witkiewiczem, Tytusem Chałubińskim, Karolem Estreicherem, Konradem Prószyńskim, kolekcjonerami Marią i Bronisławem Dembowskimi. Była członkinią-założycielką Muzeum Tatrzańskiego, działała w PTK, współpracowała z Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Miała honorowe członkostwo w Towarzystwie Opieki nad Zabytkami Przeszłości, Towarzystwie Tatrzańskim. Była pionierką fotografii tradycyjnego budownictwa ludowego. Zdjęcia zamieszczała w wielu publikacjach naukowych. Swoją działalność traktowała jako służbę społeczną. Przed 1908 rokiem podarowała TOnZP kolekcję fotografii zabytków budownictwa drewnianego - ponad 130 odbitek i 30 negatywów szklanych. Od roku 1902 do 1914 tworzyła kolekcję sztuki ludowej i kultury Podhala. Niemal w całości przekazała ją w darze Muzeum Tatrzańskiemu. Zmarła 26 lutego 1949 w „Chałupie pod wykrotem”. Pochowana jest na Starym Cmentarzu na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem.

Źródła:

Informacja od Anny Kozak (Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego); W. Wnuk, Ku Tatrom, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1970; H. Błaszczyk-Żurowska, Muzealne zbiory etnograficzne w latach 1889-1920 i najstarsze kolekcje prywatne, które przeszły na własność Muzeum Tatrzańskiego [w:] Zbiory etnograficzne Muzeum Tatrzańskiego, pod. red. H. Błaszczyk-Żurowskiej, Zakopane 1999; http://tonzp.dziedzictwowizualne.pl/fotografowie/page:2 (dostęp: 06.05.2019).

oprac. Bernadetta Czapska

 

Róża Krasińska z Potockich (II voto Raczyńska)

Działaczka społeczna i kulturalna, kolekcjonerka. Urodziła się 7 stycznia 1849 roku w Krzeszowicach. W rodzinnym domu odebrała wszechstronne wychowanie. Jej mężem był Władysław Krasiński. Ciężko chorujący na gruźlicę zmarł kilka lat po ślubie, zostawiając Różę z trojgiem dzieci, również chorujących na gruźlicę. Ze względu na słabe zdrowie dzieci zamieszkała w Zakopanem, w domu zwanym od imienia syna „Adasiówką”. W 1896 roku wyszła za Edwarda Raczyńskiego. Synem Róży był Edward Bernard Raczyński - prezydent RP na uchodźstwie. Po wyprowadzce z Podhala przemieszczała się między swoimi rezydencjami: pałacem w Rogalinie koło Poznania, pałacem Raczyńskich w Warszawie i domem przy ulicy Szpitalnej w Krakowie. Pasjonowała się polityką, była świetną ekonomistką. W Rogalinie odbudowała pałac, dotowała budowę Galerii Rogalińskiej, wspierała mężowski mecenat nad artystami. Tłumaczyła na francuski Ojcze Nasz Augusta Cieszkowskiego, zleciła opracowanie listów Zygmunta Krasińskiego do Delfiny Potockiej (udało się to częściowo, dużo listów wraz z archiwum rogalińskim zostało zniszczonych w Warszawie w 1939 roku). Mieszkając w Zakopanem, prowadziła aktywne życie. Działała społecznie np. na rzecz ubogich uczniów szkoły snycerskiej. Należała do Towarzystwa Tatrzańskiego. Była członkinią Komitetu Nadzorczego szkoły koronkarskiej założonej przez Helenę Modrzejewską. Z synem Adamem stworzyli pierwszą prywatną kolekcję podhalańskiej sztuki ludowej w Zakopanem. W „Adasiówce” przeznaczyli na nią osobny pokój, nazywając go muzeum. Obiekty pochodziły z Zakopanego i okolic. Odkrywali piękno zdobnictwa ludowego na Podtatrzu. Zbierali zdobione przedmioty stanowiące wyposażenie izb góralskich: drewniane łyżniki, czerpaki, formy na sery, baryłki, manierki, przęślice, skrzynie. W kolekcji znajdowały się dodatki do strojów ludowych - spinki do koszul, klamry do pasów. Interesując się folklorem muzycznym, zgromadzili basy, dudy i piszczałki. Posiadali również dwa obrazy malowane na szkle. Kolekcję budowali w latach 1880-1892. W 1896 roku 77 obiektów z kolekcji Róży i Adama trafiło w darze do Muzeum Tatrzańskiego. Róża zmarła 21 sierpnia 1937 roku w Rogalinie i tam została pochowana w rodzinnym mauzoleum Raczyńskich.

Źródła:

Informacje od Anny Kozak (Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego); H. Kenarowa, J. Pietrzak, Raczyńska z Potockich, 1. Krasińska Róża, [w:] Polski Słownik Biograficzny tom XXIX, pod red. E. Rostworowskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986. Wrocław i in. 1986; H. Błaszczyk-Żurowska, Muzealne zbiory etnograficzne w latach 1889-1920 i najstarsze kolekcje prywatne, które przeszły na własność Muzeum Tatrzańskiego [w:] Zbiory etnograficzne Muzeum Tatrzańskiego, pod red. H. Błaszczyk-Żurowskiej, Zakopane 1999.

oprac. Bernadetta Czapska

Róża Krasińska z Potockich (II voto Raczyńska)<br />
Autorka: Olga Boznańska.
Fundacja im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu, Sygn. MNP FR 10 (d. Mp 907) .

 

Antonina Krechowiecka

Antonina Krechowiecka

Publicystka, literatka, tłumaczka, kolekcjonerka. Urodziła się w 1791 roku. Na ówczesne warunki była dobrze wykształcona - znała język francuski, niemiecki, literaturę rodzimą i obcą, doceniała sztukę. Zadebiutowała w roku 1817 w miesięczniku naukowo-literackim „Pamiętnik Lwowski". Od 1820 roku publikowała w „Pszczole Polskiej", kontynuacji „Pamiętnika Lwowskiego" i w „Rozmaitościach”, dodatku do „Gazety Lwowskiej”. Pod swoimi utworami rzadko podpisywała się  imieniem i nazwiskiem, zazwyczaj używała kryptonimów. W 1827 r. ukazała się we Lwowie jej jedyna powieść Kazimierz i Jadwiga. Skutki dobrego wychowania. Dla Antoniny bardzo ważne było samokształcenie i zdobywanie wiedzy. Dużo pisała o edukacji dziewcząt ze sfery ziemiańskiej, postulowała o zmianę sposobu kształcenia młodych kobiet. Była pasjonatką czytelnictwa, propagatorką wspólnego czytania. Zgromadziła domowy księgozbiór liczący 275 dzieł w 736 woluminach. Były to książki głównie w języku francuskim, niewiele w języku polskim i niemieckim. Zmarła w 1831 roku. Kilka lat po śmierci Antoniny, jej matka Urszula Pasqua przekazała kolekcję Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie.     

Źródła:

K. Dormus, Antonina Krechowiecka (1791-1831): zapomniana lwowska publicystka początku XIX wieku o wychowaniu dziewcząt, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2009, nr 46; J. Szocki, Księgozbiory domowe w Galicji Wschodniej (1772-1918), Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2001.

oprac. Bernadetta Czapska

 

Regina Lilientalowa

Etnografka, nauczycielka, publicystka, tłumaczka, kolekcjonerka. Urodziła się 24 listopada 1875 r. (część źródeł podaje datę 14 czerwca 1877 roku) w Zawichoście jako Gitla Eiger, jednak używała swego nieżydowskiego imienia Regina. Ukończyła progimnazjum żeńskie w Sandomierzu, będąc w klasie jedyną żydowską dziewczynką. Pobierała też lekcje prywatne. Po ślubie z Natanem Lilientalem przyjechała do Warszawy, gdzie edukowała się na tajnym Uniwersytecie Latającym. Zachęcona przez L. Krzywickiego zajęła się badaniem folkloru żydowskiego i zainteresowała reformami społecznymi, głównie w dziedzinie edukacji. Pracowała jako nauczycielka historii w szkole żydowskiej dla dziewcząt z polskim językiem wykładowym i w chederze w Piasecznie. Karierę naukową rozpoczęła od współpracy z czasopismem „Wisła”. Skupiała się na kwestii życia Żydów aszkenazyjskich oraz rozwoju kultury i języka jidysz. W swoich pracach etnograficznych zajmowała się sytuacją i kulturową rolą kobiety w tradycyjnym społeczeństwie żydowskim. Zebrała spory materiał na temat menstruacji. Jako pierwsza tłumaczyła z jidysz na polskiteksty modlitw kobiecych, tzw. tchines. Podczas terenowych badań stworzyła kolekcję judaików: wycinanek, zabawek dziecięcych, np. bączków chanukowych (drajdli/drejdli), kołatek (klaperów), grzechotek purimowych (gregarów), figurek składanych z papieru, chorągiewek obnoszonych wokół Pięcioksięgu podczas święta Simchat Tora, żydowskich kart do gry (kwitli - nie należy ich mylić z zawierającymi prośby kartkami składanymi na grobie cadyka), amuletów, ciasteczek wypiekanych podczas świąt. Kolekcjonerska aktywność Reginy związana była nierozłącznie z jej pracą naukową oraz z ideą stworzenia publicznej kolekcji etnograficznej. Udostępniała swoje zbiory. Jej kolekcja, która, wraz z materiałami H. Lewa i I. Bernsteina, dała początek zbiorom żydowskim Muzeum Etnograficznego w Warszawie, spłonęła w 1939 roku. Kilkadziesiąt fotografii i rycin dokumentujących jedynie ułamek zniszczonej kolekcji, przetrwało w publikacjach naukowych Reginy oraz w zbiorach Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy i Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Wraz z A. Feinerem skatalogowała również wywiezione podczas II wojny światowej zbiory Muzeum im. Mathiasa Bersohna w Warszawie. Regina zmarła 4 grudnia 1924 roku w Warszawie, po nieudanej operacji.

Źródła:

P. Grącikowski, Portret przedwojennej etnografki żydowskiej Reginy Lilientalowej [niepublikowana praca doktorska], Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2013; D. Liliental, Moja prababka, ambasadorka sztetla, “Etnografia Nowa” 2015-2016, nr 7-8; A. Jakimyszyn-Gadocha, Modlitwy dla kobiet (tchines) i ich obecność w piśmiennictwie etnografów (folklorystów) żydowskich przed 1939 rokiem, „Etnografia Nowa” 2015-2016, nr 7-8.

oprac. Piotr Grącikowski, Bernadetta Czapska

 

 

Regina Lilientalowa
Fot. ze zbiorów Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie.